دیابت نوع یک چیست و چه علائمی دارد؟

دیابت نوع یک (Type 1 Diabetes)، که در گذشته با نام‌هایی همچون دیابت وابسته به انسولین یا دیابت نوجوانان نیز شناخته می‌شد، یک بیماری مزمن خودایمنی است که لوزالمعده را هدف قرار می‌دهد. در این بیماری، سیستم ایمنی بدن به اشتباه به سلول‌های بتای تولیدکننده انسولین  در پانکراس حمله کرده و آن‌ها را از بین می‌برد. این تخریب به تدریج تولید هورمون حیاتی انسولین را متوقف می‌کند و موجب انباشته شدن قند در جریان خون می‌شود.

بر اساس آخرین یافته‌های فدراسیون بین‌المللی دیابت (IDF) در سال ۲۰۲۵ میلادی، حدود ۹.۵ میلیون نفر در سراسر جهان با این بیماری زندگی می‌کنند و سالانه نزدیک به نیم میلیون نفر، به جمع مبتلایان آن اضافه می‌شوند. در این مقاله از مجله سلامت درمانکده می‌توانید با علائم و علل بروز دیابت نوع یک و همچنین روش‌های درمان، تشخیص و پیشگیری از آن آشنا شوید.

دیابت نوع یک چیست؟

دیابت نوع یک از اختلالات خود ایمنی است که در آن سیستم ایمنی بدن به اشتباه به سلول‌های بتا در پانکراس حمله کرده و آن‌ها را از بین می‌برد. این فرآیند خودتخریبی که تحت تاثیر ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی رخ می‌دهد، منجر به توقف کامل یا شدید تولید هورمون حیاتی انسولین می‌شود. در صورت کمبود انسولین، گلوکز در جریان خون انباشته شده و وضعیتی به نام هایپرگلیسمی (Hyperglycemia) ایجاد می‌شود.

برخلاف تصور عمومی، این دیابت ربطی به سبک زندگی یا چاقی ندارد و قابل پیشگیری نیست. این بیماری، حدود ۵ تا ۱۰ درصد از کل موارد دیابت در جهان را تشکیل می‌دهد. علائم این بیماری اغلب در کودکان و نوجوانان به صورت ناگهانی و شدید ظاهر می‌شوند. از آنجا که در حال حاضر درمان قطعی برای این بیماری وجود ندارد، افراد مبتلا برای مدیریت قند خون خود و ادامه حیات، ناگزیر به دریافت انسولین و پایش مستمر سطح گلوکز هستند.

T1D incidence and prevalence have steadily increased, now representing approximately 5% to 10% of people with diabetes. A systematic review and meta-analysis reported that the worldwide prevalence of T1D was 9.5%, with an incidence of 15 per 100,000 people.
شیوع دیابت نوع یک به طور پیوسته در حال  افزایش است و اکنون تقریبا ۵ تا ۱۰ درصد از افراد مبتلا به دیابت را تشکیل می‌دهد. یک مرور سیستماتیک و متاآنالیز گزارش کرده است که شیوع جهانی دیابت نوع یک ۹.۵ درصد بوده و میزان بروز آن ۱۵ مورد در هر ۱۰۰,۰۰۰ نفر است.

به نقل از وب‌سایت ncbi

علائم دیابت نوع یک

علائم این دیابت معمولا در طی چند هفته یا چند ماه به‌طور ناگهانی و سریع ظاهر می‌شوند. در ادامه، به مهم‌ترین علائم و نشانه‌های این بیماری اشاره کرده‌ایم:

• تکرر ادرار
• تشنگی شدید و غیرطبیعی
• گرسنگی مفرط و مداوم
• کاهش وزن غیرقابل‌توضیح
• خستگی و ضعف مفرط
• تغییرات خلقی

علائم و نشانه‌های ثانویه دیابت نوع یک

برخی از نشانه‌ها که ممکن است در کنار علائم اصلی ظاهر شوند، عبارت‌اند از:

• تاری دید
• خشکی و خارش پوست
• عفونت‌های مکرر
• تهوع و استفراغ
• حساسیت به لمس یا بی‌حسی اندام‌ها
• زخم‌های دیر التیام

علائم اورژانسی ناشی از کتواسیدوز دیابتی

در صورتی که علائم زیر را تجربه می‌کنید، ممکن است به کتواسیدوز دیابتی مبتلا شده باشید:

• بوی میوه مانند در تنفس
• تهوع و استفراغ
• شکم درد
• تنفس سریع
• احساس گیجی و خستگی شدید

در صورتی که علائم کتواسیدوز دیابتی را تجربه می‌کنید، بهتر است در اولین فرصت از یک دکتر غدد برای درمان کمک بگیرید.

علت دیابت نوع ۱

این دیابت نوعی بیماری خودایمنی است که در اثر برهم‌کنش چندین عامل زمینه‌ساز ایجاد می‌شود و هیچ علت واحدی برای آن شناخته نشده است. علت اصلی بیماری، حمله اشتباهی سیستم ایمنی بدن به سلول‌های تولیدکننده انسولین در پانکراس است. این فرآیند خودایمنی معمولا در افرادی که از نظر ژنتیکی مستعد هستند و در معرض محرک‌های محیطی خاصی قرار گرفته‌اند، آغاز می‌شود. در ادامه، به مهم‌ترین دلایل ایجاد این دیابت اشاره شده است:

علت	توضیحات
مکانیسم خودایمنی	حمله سلول‌های ایمنی به سلول‌های بتای پانکراس و تخریب آن‌ها
عوامل ژنتیکی	وجود ژن‌های مستعدکننده مانند HLA-DR3، DR4 و DQ8
عوامل محیطی	عفونت‌های ویروسی، کمبود ویتامین D

دیابت نوع یک درمان دارد؟

در حال حاضر درمان قطعی و مشخصی برای این دیابت وجود ندارد، اما این بیماری قابل کنترل و مدیریت است. تاکنون روشی برای ترمیم دائمی سلول‌های بتای تخریب‌شده و توقف کامل فرآیند خودایمنی یافت نشده است. با این حال، افراد مبتلا با دریافت درمان مادام‌العمر انسولین، پایش مداوم قند خون و پیروی از یک سبک زندگی سالم می‌توانند سطح قند خون خود را در محدوده هدف نگه داشته و از بروز عوارض جدی جلوگیری کنند.

میزان قند خون در دیابت نوع یک چقدر است؟

میزان قند خون در دیابت نوع ۱ بسته به شرایط، متفاوت است و شامل محدوده‌های تشخیصی، هدف درمانی، و سطوح خطرناک می‌شود. بر اساس معیارهای انجمن دیابت آمریکا (ADA)، شرایط زیر برای تشخیص این دیابت ضروری است:

روش تشخیصی	سطح قند خون آستانه تشخیص دیابت
قند خون ناشتا (FPG)	≥ 126 mg/dL
قند خون ۲ ساعته در تست تحمل گلوکز خوراکی (OGTT)	≥ 200 mg/dL)
هموگلوبین A1c (HbA1c)	≥ 6.5%
قند خون تصادفی	mg/dL ≥ 200

درمان دیابت نوع یک

درمان این نوع دیابت رویکردی چندوجهی و مادام‌العمر است، زیرا این بیماری در حال حاضر درمان قطعی ندارد. هدف اصلی درمان، حفظ قند خون نرمال و نزدیک به نرمال، پیشگیری از عوارض حاد و مزمن، و بهبود کیفیت زندگی فرد مبتلا است. روش‌های اصلی درمان این دیابت عبارت‌اند از:

• انسولین درمانی
• پمپ انسولین
• پانکراس مصنوعی
• پایش مداوم قند خون
• مدیریت تغذیه و سبک زندگی با برنامه غذایی متعادل و فعالیت بدنی منظم

دیابت نوع یک داری و دنبال بهترین روش برای درمان هستی؟

همین حالا، بدون مراجعه حضوری با متخصص مشورت کن

نوبت ویزیت دکتر غدد دکتر غدد انلاین فوری

درمان‌های نوین و جدید برای درمان دیابت نوع دو

هرچند تاکنون کشف درمان دیابت نوع یک به عنوان یک دستاورد قطعی محقق نشده، اما پیشرفت‌های چشمگیر در زمینه سلول‌های بنیادی و ویرایش ژن، افق‌های امیدوارکننده‌ای را پیش روی بیماران قرار داده است که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

• پیوند جزایر پانکراس:  تزریق سلول‌های جزیره‌ای سالم از فرد اهداکننده
• سلول‌های بنیادی: تولید سلول‌های بتا از سلول‌های بنیادی جنینی یا بالغ
• ویرایش ژن: هدف قرار دادن ژن‌های خودایمنی و محافظت از سلول‌های بتا در برابر حمله سیستم ایمنی
• واکسن‌ها و ایمونوتراپی: برای تاخیر در شروع دیابت
• آموزش و پشتیبانی روانی: آموزش خودمراقبتی، مدیریت افت و افزایش قند، درمان هیپوگلیسمی

بهترین روش درمان دیابت نوع یک بدون انسولین

برای درمان این نوع دیابت بدون انسولین، از رویکردهای نوین و تجربی مانند سلول‌درمانی، ژن‌درمانی و پیوند سلول‌های جزیره‌ای پانکراس استفاده می‌شوند. به طور کلی هیچ درمان قطعی و مشخصی برای توقف کامل فرآیند خودایمنی وجود ندارد و انسولین، همچنان ستون اصلی و اجتناب‌ناپذیر مدیریت این بیماری است. رعایت رژیم غذایی و تغییر سبک زندگی در کنار آشنایی با روش‌های کاهش سریع قند خون در خانه به شما کمک می‌کند تا راحت‌تر این بیماری را کنترل کنید.

رژیم غذایی دیابت نوع یک

رعایت رژیم غذایی در دیابت نوع ۱ اهمیت زیادی بر کنترل علائم دارد. در ادامه به رژیم غذایی مناسب برای یک هفته اشاره شده است:

روز	صبحانه	ناهار	شام	میان‌وعده‌ها (نمونه)
شنبه	املت سبزیجات + نان سبوس‌دار	سالاد تن ماهی + نان سبوس‌دار	مرغ گریل شده + سبزیجات بخارپز	سیب + بادام / تخم‌مرغ آب‌پز
یکشنبه	جو دوسر با شیر کم‌چرب + دارچین	سوپ عدس + نان سبوس‌دار	ماهی سالمون + کینوآ + کلم بروکلی	ماست یونانی + توت فرنگی / گردو
دوشنبه	تخم‌مرغ آب‌پز + آووکادو + نان سبوس‌دار	سالاد سزار مرغ (سس کم‌چرب)	خوراک لوبیا چیتی + برنج قهوه‌ای	گلابی + خرما / هویج و هوموس
سه‌شنبه	اسموتی سبز با اسفناج، خیار، طالبی + گردو	ساندویچ بوقلمون و پنیر کم‌چرب + نان سبوس‌دار	استیک بوقلمون + پوره سیب‌زمینی شیرین	موز + کره بادام‌زمینی / پنیر
چهارشنبه	پنکیک بلغور جو دوسر + عسل	سالاد نخود و خیار + نان پیتا سبوس‌دار	خوراک فلفل و توفو/مرغ + نان سبوس‌دار	انواع توت + ماست / کرفس + کره بادام‌زمینی
پنجشنبه	املت تخم‌مرغ با قارچ + نصف گریپ‌فروت	سالاد یونانی + ماهی ساردین گریل شده	گوشت کبابی + سس گوجه فرنگی خانگی + پوره کدو	شکلات تلخ (۷۰%) + کیوی / چوب سیب و کرفس
جمعه	نان تست سبوس‌دار + پنیر کم‌چرب + خیار و گوجه	تاکو مرغ با سس ماست + تورتیلای ذرت	توفو/مرغ سرخ شده با سبزیجات + سس سویا	توت تازه + خامه کم‌چرب / نخودچی برشته + خرما

از کجا بفهمیم دیابت نوع یک داریم یا نوع دو ؟

برای تشخیص دیابت نوع ۱ از نوع ۲، پزشک به سن و وزن، نحوه شروع علائم و آزمایش خون توجه می‌کند. اگر لاغر هستید و احساس تشنگی و ادرارتان به طور ناگهانی زیاد شده، احتمالا به دیابت نوع ۱ مبتلا شده‌اید. در صورتی‌که اضافه وزن دارید و آرام‌آرام قندتان بالا رفته است، ممکن است به دیابت نوع دو دچار شده باشید. برای تشخیص دقیق پزشک از آزمایش خون استفاده می‌کند.

مهم‌ترین تفاوت دیابت نوع یک و دو، اندازه‌گیری آنتی‌بادی‌های خودایمن همراه با سطح پپتید C است. وجود آنتی‌بادی مثبت و پپتید C پایین نشان‌دهنده نوع یک و عدم وجود آنتی‌بادی با پپتید C نرمال یا بالا نشان‌دهنده نوع دو است.

روش‌های تشخیص دیابت نوع یک

تشخیص این نوع دیابت فرآیندی چند مرحله‌ای است که با ارزیابی علائم بالینی آغاز و با انجام مجموعه‌ای از آزمایش‌های خون تخصصی تکمیل می‌شود. از مهم‌ترین روش‌های اصلی تشخیص دیابت می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• آزمایش قند خون ناشتا (FPG): سطح ۱۲۶ میلی‌گرم بر دسی‌لیتر یا بالاتر در دو نوبت جداگانه، نشان‌دهنده دیابت است.
• آزمایش هموگلوبین (HbA1c): سطح ۶.۵ درصد یا بیشتر در آزمایشگاه، تاییدکننده تشخیص دیابت است.
• تست تحمل گلوکز خوراکی (OGTT): سطح ۲۰۰ میلی‌گرم بر دسی‌لیتر یا بالاتر، تاییدکننده دیابت است.
• آزمایش قند خون تصادفی: قند خون ۲۰۰ میلی‌گرم بر دسی‌لیتر یا بالاتر برای تشخیص کافی است.
• آزمایش آنتی‌بادی‌های خودایمن: برای تعیین آنتی‌بادی‌های خاص مورد استفاده قرار می‌گیرد.
• آزمایش پپتید (C-Peptide): برای بررسی از بین رفتن سلول‌های بتا و تولید ناکافی انسولین استفاده می‌شود.
• آزمایش کتون (Keton): برای تشخیص وضعیت اورژانسی کتواسیدوز دیابتی (DKA) که اغلب در زمان تشخیص دیابت دیده می‌شود.

 روش تشخیص دیابت نوع یک در کودکان

تشخیص دیابت در کودکان معمولا بر پایه ترکیبی از مشاهده علائم و انجام آزمایش‌های ساده خون صورت می‌گیرد. از آنجایی که علائم این بیماری در کودکان اغلب ناگهانی و شدید بروز می‌کند، پزشک با مشاهده این موارد، سریعا درخواست آزمایش قند خون می‌دهد. برای تشخیص دیابت پزشک قند خون تصادفی و در صورت نیاز HbA1c را اندازه‌گیری می‌کند.

برای تایید قطعی نوع دیابت، آزمایش آنتی‌بادی‌های خودایمن انجام می‌شود که مثبت بودن آن نشان‌دهنده دیابت نوع ۱ است. گاهی نیز آزمایش پپتید C برای بررسی میزان تولید انسولین توسط بدن کودک به کار می‌رود. برای تشخیص این بیماری در کودکان می‌توانید با یک دکتر غدد انلاین مشورت کنید.

 نشانه های دیابت نوع یک در کودکان

نشانه‌های این دیابت در کودکان معمولا ناگهانی و طی چند هفته ظاهر می‌شوند:

• تشنگی و ادرار مفرط
• کاهش وزن با وجود پرخوری
• خستگی و بی‌حالی شدید
• تهوع، درد شکم و بوی میوه‌ای از دهان

جدیدترین درمان دیابت نوع 1 در کودکان

جدیدترین درمان دیابت نوع ۱ در کودکان، حفظ سلول‌های بتای باقی‌مانده و به تاخیر انداختن پیشرفت بیماری است. داروی Teplizumab (Tzield)، اولین درمان تاییدشده برای به تاخیر انداختن شروع دیابت است و پیش از بروز علائم دیابت در کودکان تجویز می‌شود.

یک پیشرفت قابل توجه دیگر، شناسایی دوز پایین از داروی آنتی تیموسیت گلوبولین (ATG) است که در کودکان و نوجوانان با تشخیص جدید دیابت نوع یک، به طور موثری عملکرد سلول‌های بتا را حفظ کرده و پیشرفت بیماری را کند می‌کند.

نشانه های دیابت نوع ۱ و بارداری

در بارداری همراه با دیابت نوع یک، نشانه‌های هشداردهنده شامل افت‌های شدید قند خون (هیپوگلیسمی) به ویژه در سه ماهه اول، علائم کتواسیدوز دیابتی و تشدید عوارض مزمن مانند تاری دید و نفروپاتی (ادم و فشار خون) است. از سوی دیگر، کنترل نامناسب قند خون منجر به نشانه‌هایی مثل درشت‌زایی، نقایص مادرزادی قلب و لوله عصبی در جنین و افت قند خون و زردی در نوزاد می‌شود.

پایش مداوم قند با سنسور و دستیابی به اهداف سختگیرانه (A1c <6.5% پیش از بارداری و قند ناشتا 70-95 mg/dL) برای پیشگیری از این عوارض ضروری است.

سن ابتلا به دیابت نوع ۱ چقدر است؟

این بیماری می‌تواند در هر سنی بروز کند، اما معمولا در کودکان، نوجوانان و بزرگسالان جوان دیده می‌شود. دو بازه سنی اوج برای تشخیص این بیماری بین ۴ تا ۷ سالگی و در دوران بلوغ، حدود ۱۰ تا ۱۴ سالگی است. البته، حدود یک‌چهارم تا نیمی از موارد تا سن ۱۵ سالگی تشخیص داده می‌شوند و تنها ۱۰ تا ۱۵ درصد موارد پس از ۴۰ سالگی بروز پیدا می‌کنند.

عوارض دیابت نوع یک

با گذشت زمان، این دیابت می‌تواند به اندام‌های اصلی بدن مانند قلب، عروق، اعصاب، چشم و کلیه آسیب بزند. مهم‌ترین این عوارض عبارت‌اند از:

• افزایش خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی و عروقی
• آسیب عصبی
• سردردهای شدید
• اختلال در تکلم و راه رفتن
• مشکلات جنسی و کاهش میل جنسی
• آسیب کلیوی
• آسیب به چشم و عروق شبکیه
• آسیب به پا
• مشکلات پوست و دهان
• سقط جنین و عفونت واژن

روش‌های پیشگیری از دیابت نوع یک

هیچ روش ثابت شده‌ای برای پیشگیری از این نوع دیابت وجود ندارد. کمبود ویتامین D ممکن است خطر ابتلا به دیابت را افزایش دهد. از طرف دیگر، مصرف شیر گاو در دوران نوزادی نیز ممکن است با افزایش خطر ابتلا به دیابت در نوزادانی که از نظر ژنتیکی مستعد هستند، در ارتباط باشد.

چه کسانی در معرض دیابت نوع 1 قرار دارند؟

برخی از عواملی که می‌توانند خطر ابتلا به این دیابت را افزایش دهند عبارت‌اند از:

• داشتن سابقه خانوادگی
• ژنتیک (شیوع بیشتر در سفیدپوستان)
• موقعیت جغرافیایی (ابتلای بیشتر با دور بودن از خط استوا)
• جنسیت (در مردان بیشتر از زنان)
• سن (کودکان ۴ تا ۷ ساله و ۱۰ تا ۱۴ ساله)
• ابتلا به سایر بیماری‌های خودایمنی

شفا یافتگان دیابت نوع یک

در سال ۲۰۲۵، موارد زیادی از بهبودی کامل بیماران مبتلا به دیابت نوع ۱ گزارش شده است که مصرف انسولین را به طور کامل قطع کرده‌اند. در بزرگ‌ترین مطالعه بالینی، ۱۰ نفر از ۱۲ بیمار (۸۳ درصد) با سابقه ابتلای طولانی و عوارض شدید، پس از دریافت یک بار تزریق زیرجلدی سلول‌های بنیادی به مدت یک سال کاملا بدون نیاز به انسولین به زندگی خود ادامه دادند و قند خون آن‌ها به محدوده طبیعی بازگشت.

همچنین یک زن ۲۵ ساله چینی با استفاده از سلول‌های بنیادی، در عرض سه ماه درمان شد و بیش از یک سال بدون نیاز به انسولین زندگی کرد.

مشکلات دیابت نوع یک و ازدواج

این بیماری یک مانع برای ازدواج نیست، اما مدیریت آن در زندگی مشترک، به آگاهی، صبوری و برنامه‌ریزی مشترک برای غلبه بر چالش‌ها نیاز دارد:

• انتقال ژنتیک: کاهش خطر انتقال به فرزند
• باروری و بارداری: کنترل قند خون قبل و حین بارداری
• عملکرد جنسی: احتمال اختلال نعوظ در مردان و خشکی واژن در زنان
• فشار مالی: هزینه بالای انسولین، سنسور و لوازم
• حمایت همسر: نیاز به درک و همراهی برای مدیریت افت و افزایش قند

سخن نهایی

دیابت نوع یک نوعی بیماری مزمن و خودایمنی است که درمان قطعی ندارد. با پیشرفت‌های شگفت‌انگیز علوم پزشکی در زمینه پمپ‌های انسولین، سیستم‌های لوزالمعده مصنوعی، پایش مداوم قند خون و دستاوردهای امیدوارکننده سلول‌درمانی و ویرایش ژن، امروز افراد مبتلا می‌توانند کنترل بی‌سابقه‌ای بر قند خود داشته باشند و از عوارض طولانی‌مدت تا حد زیادی پیشگیری کنند.

اگر به دیابت مبتلا هستید یا به دنبال راهی برای کنترل قند خون هستید، می‌‌توانید از طریق درمانکده با دکتر دیابت مشورت کنید. درمانکده این امکان را برای شما فراهم کرده است که علاوه بر مشاوره آنلاین، در صورت نیاز از آن‌ها نوبت ویزیت حضوری بگیرید.

سوالات متداول

منابع: mayoclinic، clevelandclinic، cdc، health.harvard،