مردمک چشم کجاست و کار آن چیست؟ [عکس + ۹ نوع بیماری]

همه ما در مرکز قسمت رنگی چشم‌مان، حفره‌ای سیاه رنگ به نام مردمک داریم که نقش مهمی در فرآیند بینایی دارد. مردمک در پاسخ به میزان نور ورودی گشاد و تنگ می‌شود و امکان دید واضح در شرایط نوری متفاوت را فراهم می‌کند. پزشک می‌تواند با بررسی اندازه مردمک‌های چشم و نحوه واکنش آن‌ها به نور تا حدودی به بروز برخی بیماری‌ها مشکوک شود. در این مقاله از مجله سلامت درمانکده همراه ما باشید تا در مورد محل قرارگیری و عملکرد مردمک چشم بیشتر توضیح دهیم و به بررسی بیماری‌هایی که می‌توانند بر مردمک‌های چشم تاثیر بگذارند، بپردازیم.

مردمک چشم کجاست؟

مردمک چشم (Pupils) همان روزنه یا حفره سیاه رنگی است که در وسط عنبیه (بخش رنگی چشم) قرار دارد و با تغییر اندازه خود، میزان نور ورودی که باید از عدسی به سمت شبکیه برسد را تعیین می‌کند. عضلات درون عنبیه وظیفه کنترل میزان نور ورودی به مردمک را برعهده دارند. اگر با آناتومی ساختار چشم انسان آشنایی داشته باشید، باید بدانید که مردمک توسط قرنیه پوشانده می‌شود. قرنیه همچون گنبد شفافی روی مردمک را می‌پوشاند و از آن در برابر آسیب و گردوغبار محافظت می‌کند. همچنین لایه نازک و شفافی به نام ملتحمه با پوشاندن مردمک، تمام سطح چشم و داخل پلک‌‌ها نقش مهمی در محافظت از آن‌ها دارد. در ادامه می‌توانید عکس مردمک چشم از نزدیک را مشاهده کنید:

کار مردمک چشم چیست؟

مردمک به کمک عضلات عنبیه نور را وارد چشم می‌کند. زمانی که نور از مردمک عبور کند در عدسی چشم متمرکز می‌شود و در پشت چشم به شبکیه برخورد می‌کند. در شبکیه چشم، نور به سیگنال‌های الکتریکی تبدیل می‌شود. مغز این سیگنال‌ها را دریافت می‌کند و پس از اینکه آن‌ها را به تصویر تبدیل کرد، قابلیت دیدن برای فرد فراهم می‌شود.

همان‌طور که پیشتر گفتیم، مردمک نور ورودی به چشم را به کمک ماهیچه‌های عنبیه کنترل می‌کند. در نور زیاد، مردمک تنگ و منقبض می‌شود تا از ورود نور اضافی و آسیب به شبکیه جلوگیری کند. در حالی که در نور کم، مردمک گشادتر و منبسط می‌شود تا نور بیشتری را جذب کند و دید را در تاریکی بهبود ببخشد. این فرآیند به طور طبیعی و خودکار توسط عضلات عنبیه چشم انجام می‌شود و این امکان را به ما می‌دهد تا در شرایط نوری مختلف، دید واضحی داشته باشیم.

احساس می‌کنی اندازه مردمک‌ چشمت تغییر کرده؟

همین حالا از پزشک نوبت بگیر و مشورت کن

فوق تخصص چشم تهران سوال چشم پزشکی آنلاین

تعیین سایز مردمک چشم

اگر این سوال برایتان پیش آمده که اندازه طبیعی مردمک چشم چقدر است، باید بگوییم که اندازه مردمک می‌تواند از فردی به فرد دیگر متفاوت باشد. برخی افراد مردمک کوچکتر و بعضی دیگر مردمک بزرگتری دارند. همچنین افزایش سن می‌تواند بر اندازه مردمک چشم تاثیر بگذارد. سالمندان معمولا مردمک کوچکتری دارند؛ در حالی که مردمک کودکان و بزرگسالان جوان کمی بزرگتر است. به طور طور کلی پزشکان اندازه طبیعی مردمک چشم را بین ۲ تا ۴ میلی‌متر در نور شدید و ۴ تا ۸ میلی‌متر در نور کم در نظر می‌گیرند. البته لازم به ذکر است که مردمک‌ها تحت تاثیر نور قرار می‌گیرند و زمانی که هر ۲ مردمک روی یک جسم نزدیک تمرکز کنند، منقبض می‌شوند. در صورتی که متوجه شدید اندازه مردمک چشم‌تان بدون دلیل مشخصی تغییر کرده، حتما به دکتر چشم پزشک مراجعه کنید.

چرا مردمک چشم سیاه است؟

مردمک شبیه به یک حفره سیاه یا سیاهچاله است. دلیل سیاهی رنگ آن را می‌توان ناشی از باقی ماندن نور در چشم دانست. تنها زمانی که ممکن است متوجه خارج شدن نوری از چشم شوید، در یک عکس است. احتمالا دیده‌اید که گاهی چشم برخی افراد در عکس‌هایی که با فلش گرفته می‌شوند به رنگ قرمز دیده می‌شود. این نور قرمز رنگ همان بازتاب نور از رگ‌های خونی در چشم است.

انواع مردمک چشم

مردمک چشم به طور کلی به ۳ دسته اصلی تقسیم می‌شود:

• مردمک گرد: پستانداران از جمله انسان‌ها این نوع مردمک دارند. مهم‌ترین کاربرد مردمک گرد، تنظیم نور ورودی به داخل چشم است.
• مردمک شکاف‌دار عمودی: این نوع مردمک بیشتر در حیوانات شکارچی مانند گربه‌ها و مارها دیده می‌شود. مردمک شکاف‌دار عمودی کمک می‌کند تا آن‌ها در نور شدید یا بسیار کم، بهتر روی هدف مورد نظر خود متمرکز شوند.
• مردمک کشیده افقی: حیوانات علفخوار مانند بز، گوسفند و اسب مردمک کشیده افقی دارند. این نوع مردمک کمک می‌کند تا دید وسیع‌تری داشته باشند و بتوانند به راحتی شکارچیان را در محیط‌های باز تشخیص دهند.

Two muscles in your iris control how you pupil opens and closes. The iris dilator muscle opens your pupil from the inside out. It sort of looks like a sun with rays extending out from the middle. The iris sphincter is a circular muscle that controls closing your pupil.

۲ ماهیچه در عنبیه شما، باز و بسته شدن مردمک را کنترل می‌کنند. ماهیچه گشادکننده عنبیه، مردمک را از داخل به بیرون باز می‌کند. این ماهیچه شبیه خورشیدی با پرتوهایی است که از مرکز به بیرون امتداد دارند. اسفنکتر عنبیه یک ماهیچه حلقوی است که بسته شدن مردمک را کنترل می‌کند.

به نقل از سایت: clevelandclinic

کدام شرایط و اختلالات مردمک چشم را تحت تاثیر قرار می‌دهند؟

تغییر در اندازه مردمک می‌تواند نشانه‌ای از بروز شرایط یا بیماری خاص باشد. پزشکان گاهی به کمک معاینه مردمک چشم، شرایط سلامت فرد را بررسی می‌کنند.

بیماری های مردمک چشم کدام اند؟

بیماری‌های رایج مردمک چشم که باعث تغییر اندازه یا واکنش آن می‌شوند، شامل موارد زیر هستند:

مردمک مارکوس گان

این وضعیت بدین معنی است که وقتی متخصص چشم، نوری را به داخل چشم‌های شما می‌تاباند، مردمک‌ها به طور طبیعی واکنش نشان نمی‌دهند.

آنیزوکوریا (اندازه نامساوی مردمک‌های چشم)

آنیزوکوری، یا عدم تقارن مردمک چشم یک اصطلاح پزشکی است که به بزرگتر بودن یک مردمک نسبت به دیگری اطلاق می‌شود. این وضعیت می‌تواند طبیعی باشد. برخی افراد به طور طبیعی از بدو تولد یک مردمک چشم‌شان از آن یکی بزرگتر است. اما زمانی که تغییر در اندازه مردمک‌ها به طور ناگهانی رخ داد، باید آن را جدی بگیرید و از طریق مشاوره چشم پزشکی آنلاین با یک متخصص مشورت کنید.

پایکوریا

این اصطلاح پزشکی به معنی داشتن بیش از یک مردمک فعال در یک چشم است.

مردمک آرژیل رابرتسون

این اصطلاح به معنی مردمک‌های کوچکی است که هنگام تمرکز روی اجسام مجاور به درستی کوچک و تنگ می‌شوند؛ اما هنگام قرار گرفتن در معرض نور شدید این‌گونه عمل نمی‌کنند. اگر کنجکاوید در مورد مشکل تنگ شدن مردمک چشم بیشتر بدانید، می‌توانید مقاله مرتبط با آن را در درمانکده مطالعه کنید.

میوزیس یا مردمک کوچک

به مردمک‌های بسیار کوچک (منقبضشده) در اصطلاح پزشکی میوز می‌گویند. البته مردمک‌ها ممکن است بر اثر دلایل دیگر مانند سکته مغزی یا مصرف اپیوئیدها منقبض شوند. به وضعیت مخالف میوز، میدریازیس می‌گویند که به معنی گشاد شدن مردمک چشم است.

سندرم آدی

در سندرم آدی، مردمک چشم گشاد می‌شود و به طور طبیعی به تغییرات نور واکنش نشان نمی‌دهد. همچنین ممکن است در چنین وضعیتی مردمک چشم به جای گشاد شدن، تنگ (منقبض) شود.

تومور غده هیپوفیز

غده هیپوفیز مسئول چندین غده تولیدکننده هورمون است و اگر دچار تومور شود، مردمک چشم بزرگ می‌شود.

کلوبوما

این وضعیت به معنی سوراخ یا نقصی در عنبیه است که به دلیل عدم شکل‌گیری درست در رحم مادر ایجاد می‌شود. فرد مبتلا به کلوبوما در مردمک چشم خود شکلی شبیه به سوراخ کلید دارد.

ایریت

ایریت باعث تحریک و تورم اطراف مردمک می‌شود و اگر به موقع مورد درمان قرار نگیرد، بافت اسکار ایجاد می‌کند و باعث می‌شود شکل مردمک نامنظم شود.

در جدول زیر درباره سایر شرایطی که بر مردمک‌های چشم تاثیر می‌گذارند، توضیح می‌دهیم:

شرایط و بیماری‌های اثرگذار بر مردمک‌ چشم	توضیحات
سندرم هورنر	این بیماری نادر، چشم و صورت را در یک طرف تحت تاثیر قرار می‌دهد. ۳ نوع سندرم هورنر وجود دارد که ممکن است فرد با آن متولد شود. یکی از آن‌ها فلج اعصاب اطراف چشم است.
فلج عصب سوم مغزی	عصب سوم مغزی، عصب حرکتی چشم است. این عصب ماهیچه‌هایی را که باعث حرکت چشم می‌شوند، مردمک را منقبض می‌کنند، پلک بالایی را در موقعیت خود نگه می‌دارند و چشم‌ها را متمرکز می‌کنند، کنترل می‌کند.
آسیب مغزی تروماتیک	منظور از این نوع آسیب مغزی، برخورد مغز به جمجمه است که ضربه مغزی شایع‌ترین نوع آن به‌شمار می‌آید. در چنین مواردی، پزشک یکی از اولین مواردی را که بررسی می‌کند، مردمک چشم‌هاست.
آب مروارید	آب مروارید عدسی شفاف چشم را مه‌آلود یا کدر می‌کند. جراحی این عارضه ممکن است باعث تغییر در اندازه مردمک شود. همچنین اندازه مردمک می‌تواند بر عوارض بعد از جراحی تاثیر بگذارد.
سردردها	سردردهای خوشه‌ای اغلب یک طرف سر و در نتیجه یک چشم و مردمک را تحت تاثیر قرار می‌دهد. در چنین وضعیتی معمولا یک چشم اشک‌آلود است.

داروهایی که بر مردمک چشم تاثیر می گذارند کدامند؟

برخی داروها و مواد مخدر اندازه مردمک‌های چشم را در یک یا هر ۲ چشم به طور موقت تغییر می‌دهند. این داروها عبارت‌اند از:

• آمفتامین‌ها
• آنتی‌هیستامین‌ها
• آنتی‌بیوتیک‌ها
• داروهای ضد روانپریشی
• ضد احتقان‌ها
• داروی بیماری پارکینسون
• داروی تشنج
• شل‌کننده‌های عضلانی
• داروهای ضد افسردگی سه حلقه‌ای
• سم بوتولینوم (بوتاکس)

برای بررسی سلامت مردمک چشم چه آزمایشاتی انجام می‌شود؟

متخصص چشم برای بررسی سلامت مردمک‌های چشم ابتدا معاینه فیزیکی انجام می‌دهد تا از واکنش صحیح مردمک‌ها مطمئن شود. او برای این منظور نوری را به مردمک چشم می‌تاباند و بررسی می‌کند آیا بزرگ می‌شود یا خیر. همچنین به دقت بررسی می‌کند تا هر ۲ مردمک به نور واکنش نشان دهند. در صورت لزوم از آزمایش واکنش مردمک به کمک قطره‌های چشمی دارویی مانند پیلوکارپین و فنیل‌افین استفاده می‌کند. گاهی‌اوقات عدم عملکرد صحیح مردمک‌های چشم، نشان‌دهنده مشکلی در سلامت کلی بدن است. برخی از شرایط مانند سکته مغزی یا آسیب مغزی که بر مردمک‌ها تاثیر می‌گذارند، بسیار جدی هستند. پزشک برای رد یا تایید این مشکلات، انجام آزمایش خون و آزمایش‌های تصویربرداری تجویز می‌کند.

درمان‌های رایج برای بیماری‌های مرتبط با مردمک چشم

درمان مشکلات و بیماری‌های چشمی به طور مستقیم به علت ایجاد آن‌ها بستگی دارد. به عنوان مثال، اگر داروی فعلی شما باعث بروز مشکلی در مردمک چشم‌تان شده باشد، متخصص چشم ابتدا پیشنهاد می‌دهد که مصرف آن دارو را قطع کرده یا با داروی دیگری جایگزین کنید. در مواردی که نیاز به درمان دارویی باشد، چشم‌پزشک معمولا داروهایی به شکل قطره‌های چشمی یا پمادهای موضعی تجویز می‌کند تا مستقیما روی چشم استفاده شوند. همچنین ممکن است در برخی موارد جدی‌تر، داروهای خوراکی مانند قرص یا کپسول تجویز شوند. اگر نیاز به اثرگذاری سریع‌تر باشد، داروهای تزریقی (آمپول) یا تزریق وریدی (IV) مورد استفاده قرار می‌گیرند. علاوه بر این‌ها، در برخی شرایط خاص ممکن است درمان با انجام تمرینات چشمی یا از طریق جراحی انجام شود.

چگونه می‌توان از مردمک‌های چشم مراقبت کرد؟

رعایت برخی نکات و انجام بعضی کارها می‌توانند به حفظ سلامت مردمک چشم‌هایتان کمک کنند. آن‌ها شامل موارد زیر هستند:

• سیگار کشیدن را ترک کنید.
• آب به مقدار کافی بنوشید.
• رژیم غذایی سالم داشته باشید و پس از مشورت با پزشک مواد غذایی همچون سبزیجات و میوه‌ها، به‌ خصوص سبزیجات برگ‌سبز تیره مانند اسفناج و کلم‌پیچ، ماهی‌هایی مانند تن و سالمون، گردو و تخم کتان را به برنامه غذایی خود نیز اضافه کنید.
• سعی کنید حداقل پنج روز در هفته، ۳۰ دقیقه در روز فعالیت بدنی داشته باشید. افراد چاق معمولا به دلیل سایر شرایط سلامتی مانند دیابت، در معرض خطر بیشتری برای مشکلات چشمی هستند.
• استفاده از تجهیزات حفاظتی مانند عینک آفتابی و عینک ایمنی هنگام کار یا شرکت در برخی ورزش‌ها را فراموش نکنید.
• هنگام قرار دادن یا برداشتن لنزهای تماسی، ابتدا دست‌های خود را با آب و صابون بشویید. (به دستورالعمل‌های پزشک در مورد مدت زمان استفاده از لنزها و نحوه تمیز کردن آن‌ها توجه کنید.)
• اگر به طور مداوم از کامپیوتر و تلفن همراه استفاده می‌کنید یا مطالعه زیادی دارید، از قانون ۲۰-۲۰-۲۰ استفاده کنید. بدین معنی که که هر ۲۰ دقیقه، به مدت ۲۰ ثانیه به چیزی در فاصله ۲۰ فوتی (حدود ۶ متری) نگاه کنید تا از خستگی چشم‌هایتان جلوگیری شود.
• معاینات منظم چشم را انجام دهید. (اگر شرایط خاصی مانند گلوکوم یا دیابت دارید، ممکن است نیاز به ویزیت‌های منظم و مکرر داشته باشید.)

کلام پایانی

مردمک‌ها یکی از اجزای مهم چشم به‌شمار می‌آیند که نقش مهمی در بینایی ما دارند. برخی تغییرات در اندازه، شکل یا واکنش مردمک می‌تواند به پزشک در تشخیص بیماری‌های چشمی کمک کنند. برای حفظ سلامت مردمک‌ها، بهتر است انجام معاینات منظم چشم‌پزشکی را جدی بگیرید؛ زیرا بسیاری از مشکلات در مراحل اولیه علامت خاصی ندارند و فقط پزشک متخصص چشم با معاینه متوجه آ‌ن‌ها می‌شود.

ما در این مقاله از مجله درمانکده شما را با محل قرارگیری، نحوه عملکرد و بیماری‌های رایج مردمک چشم آشنا کردیم. اگر در این مورد سوالات بیشتری دارید، می‌توانید به وب‌سایت درمانکده سر بزنید و از بهترین پزشکان متخصص همچون دکتر متخصص چشم مشورت بگیرید. همچنین درمانکده امکان دریافت نوبت اینترنتی جهت مراجعه حضوری یا مشاوره آنلاین تلفنی، متنی و تصویری را برای شما فراهم کرده است.

سوالات متداول

منابع: webmd | clevelandclinic | medicalnewstoday