شبکیه چشم کجاست و کار آن چیست؟ [عکس + ۱۱ نوع بیماری]

چشم‌ها با وجود اندازه کوچکشان، از ساختار بسیار پیچیده‌ای برخوردار هستند. آن‌ها از ده‌ها بخش مختلف تشکیل شده‌اند که با هماهنگی کامل در کنار هم برای کمک به بینایی کار می‌کنند. یکی از اصلی‌ترین این اجزا شبکیه است؛ جزئی که به نور واکنش نشان می‌دهد و با ارسال پیام‌های عصبی به مغز امکان دیدن محیط اطراف را فراهم می‌کند. در این مقاله از مجله سلامت درمانکده با بخش‌های مختلف شبکیه چشم، بیماری‌های مرتبط با آن و راه‌های مراقبت از این عضو ظریف اما حیاتی آشنا خواهید شد. با ما همراه باشید.

شبکیه چشم چیست؟

شبکیه لایه‌ای نازک از سلول‌های ویژه در پشت کره چشم است که وظیفه دارد نور ورودی را به پیام‌های عصبی تبدیل کند. این پیام‌ها از طریق عصب بینایی به مغز فرستاده می‌شوند و مغز پس از پردازش آن‌ها، تصاویر را شکل می‌دهد. به شبکیه چشم به انگلیسی Retina می‌گویند.

The retina sends light as electrical impulses through the optic nerve to the brain. The optic nerve is made up of millions of nerve fibers that transmit these impulses to the visual cortex — the part of the brain responsible for our sight.

شبکیه نور را به ‌صورت ایمپالس‌های الکتریکی از طریق عصب بینایی به مغز می‌فرستد. عصب بینایی از میلیون‌ها رشته عصبی تشکیل شده است که این ایمپالس‌ها را به قشر بینایی، بخشی از مغز که مسئول دیدن است، منتقل می‌کنند.

aao

شبکیه چشم کجاست؟

چشم انسان ساختار پیچیده‌ای دارد که می‌توان آن را به سه بخش اصلی تقسیم کرد: سطح چشم، بخش قدامی و بخش خلفی. شبکیه در بخش خلفی چشم (پشت عنبیه و عدسی) قرار دارد. سایر اجزای این بخش شامل موارد زیر هستند:

• حفره زجاجیه: فضایی بین عدسی و شبکیه که با ماده‌ای ژله ‌مانند به نام زجاجیه پر شده است.
• عصب بینایی: مسیری که پیام‌های عصبی را برای پردازش از چشم به مغز ارسال می‌کند.
• دیسک بینایی: نقطه‌ای در شبکیه که رشته‌های عصب بینایی از آن عبور کرده و از چشم خارج می‌شوند.

اجزای شبکیه چیست؟

در میان بخش‌های مختلف شبکیه چشم، ناحیه‌ای کوچک و بسیار تخصصی به نام ماکولا وجود دارد که مسئول ایجاد دید مرکزی و دقیق است. این نوع دید امکان انجام فعالیت‌هایی مانند مطالعه، تشخیص چهره و رانندگی را فراهم می‌کند. بخش دیگر شبکیه، یعنی شبکیه محیطی، وظیفه تامین دید کناری (محیطی) را بر عهده دارد؛ دیدی که کمک می‌کند هنگام نگاه مستقیم به جلو، اجسام اطراف خود را هم تشخیص دهید.

سلول‌های شبکیه چشم

شبکیه از سلول‌های تخصصی به نام گیرنده‌های نوری یا فوتورسپتورها تشکیل شده است. این سلول‌ها که به ۲ دسته کلی استوانه‌ای و مخروطی تقسیم می‌شوند، وظیفه دارند نور دریافتی را به سیگنال‌های عصبی تبدیل کرده و آن‌ها را به سمت مغز هدایت کنند. علاوه بر این، سلول‌های دیگری نیز در شبکیه وجود دارند که در جدول زیر به معرفی آن‌ها می‌پردازیم.

سلول‌های شبکیه	وظایف
سلول‌های استوانه‌ای	نسبت به نور بسیار حساس‌ هستند، رنگ سیاه و سفید را تشخیص می‌دهند و دید در شب را ممکن می‌سازند. همچنین مسئولیت دید محیطی‌ را بر عهده دارند.
سلول‌های مخروطی	بیشتر در ناحیه ماکولا متمرکز شده‌اند و مسئول دید رنگی و دید مرکزی‌ هستند.
سلول‌های دوقطبی	در انتقال سیگنال‌ها از سلول‌های گیرنده نوری به سلول‌های گانگلیونی نقش دارند.
سلول‌های گانگلیونی	سیگنال‌های دریافتی از سلول‌های دوقطبی و سایر نورون‌های داخلی را جمع‌آوری کرده و برای پردازش نهایی به مغز می‌فرستند.
سلول‌های آماکرین	به تعدیل سیگنال‌های ارسال‌شده بین سلول‌های دوقطبی و سلول‌های گانگلیونی کمک می‌کنند.
سلول‌های افقی	با ادغام سیگنال‌ها در سلول‌های گیرنده‌ نوری، کنتراست را بهبود می‌بخشند.
سلول‌های نوروگلیال	وظیفه محافظت از بافت عصبی شبکیه را در برابر آسیب‌ها یا عفونت‌ها بر عهده دارند.

لایه‌های شبکیه چشم

لایه‌های شبکیه چشم از داخل به خارج عبارت‌اند از:

• غشای محدودکننده داخلی (Inner limiting membrane): این غشا یک مرز میان شبکیه و مایع زجاجیه ایجاد می‌کند.
• لایه فیبرهای عصبی شبکیه (Retinal nerve fiber layer): حاوی سلول‌های گانگلیونی (سلول‌های تشکیل‌دهنده عصب بینایی)، آستروسیت‌ها (سلول‌هایی که به رشد و تکامل چشم کمک می‌کنند) و سلول‌های مولر (مسئول حفظ هموستاز و حمایت متابولیکی از نورون‌های شبکیه) است.
• لایه سلول‌های گانگلیون (Ganglion cell layer): این لایه فقط از سلول‌های گانگلیونی تشکیل شده است.
• لایه شبکه‌مانند داخلی (Inner plexiform layer): در این لایه، سلول‌های دوقطبی اطلاعات را به سلول‌های گانگلیونی می‌فرستند.
• لایه هسته‌دار داخلی (Inner nuclear layer): شامل سلول‌هایی است که بازخورد لازم را برای گیرنده‌های مخروطی و استوانه‌ای تنظیم می‌کنند. همچنین حاوی سلول‌های آماکرین است که نوعی نورون محسوب می‌شوند.
• لایه شبکه‌مانند خارجی (Outer plexiform layer): در این لایه، گیرنده‌های نوری اطلاعات را به سلول‌های عصبی منتقل می‌کنند.
• لایه هسته‌دار خارجی (Outer nuclear layer): این لایه شامل جسم سلولی گیرنده‌های مخروطی و استوانه‌ای است.
• غشای محدودکننده خارجی (External limiting membrane): این لایه جسم سلولی گیرنده‌های مخروطی و استوانه‌ای را از بخش‌های داخلی و خارجی جدا می‌کند.
• لایه سلول‌های گیرنده نور (Photoreceptor layer): شامل بخش‌های داخلی و خارجی گیرنده‌های مخروطی و استوانه‌ای است؛ ساختارهایی که مسئول تبدیل نور به سیگنال‌های الکتریکی محسوب می‌شوند.
• اپی‌تلیوم رنگی شبکیه (Retinal pigment epithelium): خارجی‌ترین لایه شبکیه است و وظیفه تغذیه و دفع مواد زائد را بر عهده دارد.

اگه مدت‌هاست چکاپ چشم‌پزشکی انجام ندادی، امروز بهترین فرصته

همین حالا برای درمان اقدام کن

بهترین دکتر فوق تخصص چشم ویزیت آنلاین چشم پزشک

کار شبکیه چشم چیست؟

چشم انسان وظیفه پردازش نور و تبدیل آن به سیگنال‌های قابل درک برای مغز را بر عهده دارد. شبکیه که لایه حساس به نور در پشت چشم است، در این فرآیند نقش حیاتی ایفا می‌کند. هنگامی که نور به شبکیه می‌تابد، سلول‌های استوانه‌ای و مخروطی سیگنال‌های الکتریکی تولید می‌کنند که از طریق عصب بینایی به مغز منتقل می‌شوند. مغز این سیگنال‌ها را پردازش کرده و در نهایت تصویر را درک می‌کند.

عکس شبکیه چشم سالم

سلامت شبکیه نقش حیاتی در حفظ بینایی دارد و هرگونه آسیب به آن می‌تواند کیفیت زندگی را به شدت تحت تاثیر قرار دهد. در ادامه می‌توانید یک نمونه عکس شبکیه چشم سالم را مشاهده کنید.

عکس شبکیه چشم ناسالم

بسیاری از بیماری‌هایی که شبکیه را درگیر می‌کنند، در صورت درمان نشدن به آسیب دائمی و از دست رفتن بینایی منجر می‌شوند. به همین دلیل، اگر بینایی شما به ‌طور ناگهانی تغییر کرد، باید فورا برای مشاوره چشم‌ پزشکی آنلاین اقدام کنید. در ادامه یک نمونه عکس شبکیه چشم ناسالم آورده شده است.

بیماری‌های شبکیه چشم

بیماری‌های شبکیه طیف وسیعی دارند و می‌توانند قسمت‌های مختلف این لایه حیاتی چشم را تحت تاثیر قرار دهند. این بیماری‌ها شامل موارد زیر می‌شوند:

۱. کوررنگی

کوررنگی وضعیتی است که در آن فرد قادر به تشخیص بعضی از رنگ‌ها یا تفاوت بین آن‌ها نیست. این اختلال به دلیل نقص در سلول‌های مخروطی شبکیه چشم ایجاد می‌شود که در درک رنگ‌ها نقش دارند. شایع‌ترین نوع کوررنگی، ناتوانی در تشخیص رنگ قرمز و سبز است.

۲. پارگی شبکیه

زجاجیه که در دوران کودکی به شبکیه چسبیده است، با بالا رفتن سن به تدریج از آن جدا می‌شود. این اتفاق در اکثر افراد بدون هیچ علامتی رخ می‌دهد. اما در مواردی که زجاجیه غلیظ‌تر و چسبنده‌تر باشد، هنگام جدا شدن ممکن است شبکیه را با خود بکشد و باعث پارگی آن شود. پارگی شبکیه اغلب با علائم ناگهانی مانند مگس‌پران و مشاهده جرقه‌های نور در میدان بینایی همراه است.

۳. جداشدگی شبکیه

جداشدگی شبکیه چشم زمانی اتفاق می‌افتد که شبکیه از لایه تغذیه‌کننده خود (حاوی عروق خونی) جدا شود. این بیماری معمولا در اثر پارگی شبکیه رخ می‌دهد و یک وضعیت اورژانسی محسوب می‌شود. از آنجایی که تاخیر در درمان می‌تواند منجر به از دست دادن دائمی بینایی شود، به محض مشاهده علائم هشداردهنده شامل دیدن‌ جرقه‌‌های نور، مگس‌پران، احساس وجود پرده در جلوی چشم و کاهش دید ناگهانی باید به پزشک مراجعه کرد.

۴. انسداد ورید شبکیه چشم

این عارضه در وریدی رخ می‌دهد که وظیفه تخلیه خون از شبکیه را بر عهده دارد. خونریزی و تورم ناشی از انسداد می‌تواند به طور ناگهانی به از دست دادن بینایی منجر شود. پزشکان معمولا با استفاده از لیزر و تزریق دارو سعی می‌کنند تورم و آسیب‌دیدگی ناشی از انسداد را کاهش ‌دهند.

۵. تورم و التهاب شبکیه

التهاب شبکیه چشم معمولا در اثر بیماری‌های خود ایمنی مانند لوپوس یا عفونت‌های ویروسی و باکتریایی ایجاد می‌شود. شایع‌ترین علائم این بیماری عبارت‌اند از: تاری دید، کاهش وضوح رنگ‌ها، مشاهده خطوط موج‌دار، دیدن لکه‌های سیاه و خاکستری و مشکل در خواندن، رانندگی یا تماشای تلویزیون.

۶. غشای اپی‌رتینال

غشای اپی‌رتینال لایه‌ شفاف و نازک بافت همبند است که روی سطح شبکیه تشکیل می‌شود. این غشا با وارد کردن کشش به شبکیه، دید را مختل می‌کند و باعث می‌شود اشیاء تار یا کج به نظر برسند.

۷. سوراخ ماکولا

چشم حاوی ماده‌ای به نام زجاجیه است که بخش مرکزی شبکیه یعنی ماکولا را نیز می‌پوشاند. با گذر زمان و افزایش سن، این ماده ژله‌ای رفته‌رفته خشک شده و از ماکولا جدا می‌شود. این فرآیند معمولا تاثیر قابل‌توجهی بر کیفیت بینایی ندارد. اما در بعضی افراد که زجاجیه نمی‌تواند به درستی از ماکولا جدا شود، موجب کشیدگی بافت ماکولا و در نهایت پاره شدن آن می‌شود. از علائم شایع این بیماری می‌توان در مراحل اولیه به تار شدن دید مرکزی و در مراحل پیشرفته به ایجاد یک نقطه کور در مرکز میدان بینایی اشاره کرد.

۸. دژنراسیون ماکولا

دژنراسیون ماکولا که شایع‌ترین علت نابینایی در سراسر جهان به شمار می‌رود، در اثر تخریب ماکولا رخ می‌دهد. ماکولا که بخش حساس به نور شبکیه محسوب می‌شود، مسئول دید مستقیم و واضح است و به انجام فعالیت‌های دقیق مانند مطالعه و رانندگی کمک می‌کند. دژنراسیون ماکولا با علائم مختلفی نظیر تاری دید و مشاهده لکه‌های تیره در مرکز میدان بینایی همراه است.

۹. رتینوبلاستوما

رتینوبلاستوما یک نوع سرطان بسیار نادر است که به دلیل وراثت یا جهش‌های ژنی خودبه‌خودی رخ می‌دهد و سلول‌های نابالغ شبکیه را تحت تاثیر قرار می‌دهد. این بیماری معمولا قبل از پنج سالگی بروز می‌کند و بارزترین نشانه آن، مشاهده نقطه‌ سفیدرنگ در مردمک است. چرا که چشم کودکان مبتلا به این بیماری هنگام عکاسی به رنگ سفید دیده می‌شود.

۱۰. رتینیت پیگمانتوزا

رتینیت پیگمانتوزا یک اختلال دژنراتیو ارثی است که به مرور زمان به شبکیه آسیب می‌رساند. اگرچه گاهی‌اوقات نشانه‌های بیماری از دوران کودکی ظاهر می‌شوند، اما بسیاری از افراد تا بزرگسالی علائم مشخصی ندارند. علائم احتمالی شامل کاهش بینایی در شب یا نور کم، کاهش دید محیطی (دید تونلی) و در مراحل پیشرفته، کاهش دید مرکزی است. علاوه بر این، پزشک متخصص شبکیه چشم ممکن است خطوط تیره رنگ را در معاینه روی شبکیه مشاهده کند.

۱۱. رتینوپاتی دیابتی

رتینوپاتی دیابتی همان‌طور که از نام آن مشخص است، افراد مبتلا به دیابت را درگیر می‌کند. در این بیماری، رگ‌های خونی بسیار ریز در بخش خلفی چشم آسیب می‌بینند و باعث نشت مایع به داخل یا زیر شبکیه می‌شوند که این اتفاق با تورم شبکیه و تاری دید همراه است. همچنین آسیب به رگ‌های شبکیه می‌تواند باعث رشد رگ‌های خونی جدید و غیر طبیعی شود؛ رگ‌هایی که بسیار شکننده هستند و خونریزی ناشی از آن‌ها باعث بدتر شدن وضعیت بینایی می‌شود.

علائم و نشانه‌های مشکلات شبکیه چشم

بیشتر بیماری‌های شبکیه علائم مشترکی دارند، از جمله:

• کاهش بینایی
• تاری دید
• دید تونلی یا کاهش دید محیطی
• دوبینی
• دیدن جرقه نور در میدان بینایی
• مگس‌‌ پران چشم
• حساسیت به نور

دلایل ابتلا به بیماری شبکیه

عوامل زیادی در بروز مشکلات شبکیه نقش دارند که از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• افزایش سن
• وراثت
• ابتلا به دیابت
• آسیب‌های چشمی
• مصرف بعضی از داروها
• عوامل سبک زندگی از جمله سیگار کشیدن و داشتن تغذیه ناسالم
• تماس‌ طولانی‌مدت با نور خورشید

چه موقع برای درمان به چشم‌ پزشک مراجعه کنیم؟

هرگونه تغییر محسوس در بینایی، نیازمند مشورت با جراح و متخصص چشم است. علاوه بر این، اگر با مشکل از دست دادن ناگهانی بینایی مواجه شدید، باید بلافاصله به اورژانس مراجعه کنید. این قبیل علائم می‌توانند نشان‌دهنده شرایطی باشند که به سرعت باعث آسیب‌های جبران‌ناپذیر شده و در نهایت به کاهش دائمی بینایی یا نابینایی کامل منجر می‌شوند.

بیماری شبکیه چشم قابل درمانه، فقط باید به موقع اقدام کنی

همین حالا برای درمان اقدام کن

فوق تخصص شبکیه تهران مشاوره آنلاین فوق تخصص شبکیه چشم

پزشک چگونه مشکلات شبکیه چشم را تشخیص می‌دهد؟

پزشکان برای شناسایی و تشخیص اختلالات شبکیه از مجموعه‌ای از معاینات و تست‌های تخصصی بهره می‌برند. این تست‌ها می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• فوندوسکوپی یا افتالموسکوپی (بررسی ساختارهای پشت چشم)
• معاینه با اسلیت لامپ (معاینه بخش خلفی و قدامی چشم)
• تصویربرداری از شبکیه چشم یا OCT چشم
• تست حدت بینایی
• تست میدان دید

چگونه از شبکیه چشم محافظت کنیم؟

برای محافظت از سلامت چشم‌ها توصیه می‌شود تمام افراد، چه کسانی که از لنز یا عینک استفاده می‌کنند و چه سایرین، چکاپ منظم را حداقل هر یک تا ۲ سال یک‌بار انجام دهند. با این حال، چشم‌پزشک ممکن است بر اساس وضعیت سلامتی و شرایط خاص شما، فواصل زمانی کوتاه‌تری را برای معاینات دوره‌ای پیشنهاد دهد.

علاوه بر معاینه منظم، اقدامات پیشگیرانه دیگری نیز برای حفظ سلامت چشم‌ها وجود دارد، برای مثال:

• کاهش وزن یا حفظ آن در محدوده مناسب
• پیروی از رژیم غذایی سالم
• استفاده از محافظ چشم هنگام ورزش یا انجام هر فعالیتی که احتمال آسیب‌دیدگی چشم وجود دارد
• استفاده از عینک آفتابی باکیفیت و محافظت از چشم‌ها در برابر نور خورشید
• نادیده نگرفتن تغییرات بینایی و مراجعه به موقع به ‌پزشک

کلام پایانی

شبکیه، به عنوان یکی از مهم‌ترین اجزای سیستم بینایی، در تبدیل نور به سیگنال‌های قابل درک برای مغز نقش کلیدی ایفا می‌کند. از آنجایی که دیدن جهان پیرامون بدون عملکرد صحیح شبکیه امکان‌پذیر نیست، مراقبت ویژه از این بخش چشم اهمیت حیاتی دارد.

در صورت مشاهده هرگونه علامت غیر عادی مرتبط با بینایی اکیدا توصیه می‌شود در کوتاه‌ترین زمان ممکن به چشم‌پزشک مراجعه کنید. تشخیص و درمان زودهنگام بیماری‌های چشمی شانس جلوگیری از عوارض جدی و دائمی را به میزان قابل‌توجهی افزایش می‌دهد. برای رزرو نوبت جهت ویزیت حضوری یا بهره‌مندی از خدمات مشاوره آنلاین مانند ویزیت آنلاین دکتر شبکیه چشم می‌توانید از امکانات موجود در سایت درمانکده استفاده کنید.

سوالات متداول

منابع: my.clevelandclinic | webmd | mayoclinic