مرگ مغزی چیست؟ تفاوت آن با کما و علائم مهم

مرگ مغزی یکی از پیچیده‌ترین مفاهیم در علم پزشکی محسوب می‌شود و به معنی متوقف شدن تمامی فعالیت‌های مغزی فرد به طور کامل و غیر قابل برگشت است. این وضعیت، معمولا در شرایط بحرانی و بعد از آسیب‌های بسیار شدید به دستگاه عصبی رخ می‌دهد و پس از انجام آزمایش‌های مختلف توسط تیم پزشکی، تایید می‌شود. برخی افراد هنوز تفاوت مرگ مغزی با کما یا سایر اختلالات هوشیاری را نمی‌دانند. در این مقاله از مجله سلامت درمانکده همراه ما باشید تا شما را با علل و علائم مرگ مغزی و تفاوت آن با کما آشنا کنیم.

مرگ مغزی چیست؟

مرگ مغزی (Brain Death) یک وضعیت پزشکی است که در آن، مغز دچار آسیب جدی و دائمی می‌شود. در این حالت، فرد هوشیاری ندارد و به طور طبیعی و بدون کمک دستگاه، نمی‌تواند نفس بکشد. اصلاح مرگ مغزی زمانی به کار می‌رود که تمامی فعالیت‌های مغز از جمله عملکردهای ساقه مغز به طور کامل و غیر قابل برگشت، متوقف شوند. در چنین وضعیتی، مغز هیچ سیگنال عصبی ارسال نمی‌کند و فرد نمی‌تواند به طور طبیعی نفس بکشد، به محرک‌های خارجی پاسخ دهد و فعالیت ارادی یا غیر ارادی داشته باشد.

در مورد علائم مرگ مغزی سوال داری؟

بدون نیاز به مراجعه حضوری، از متخصص مشاوره بگیر

متخصص مغز و اعصاب پزشک آنلاین مغز و اعصاب

فردی که دچار این عارضه شود، از نظر قانونی مرده به‌شمار می‌آید؛ زیرا عملکرد حیاتی مغز و ساقه مغز به طور کامل و دائمی متوقف شده‌اند و فقط ممکن است بخشی از سیستم عصبی مرکزی مانند نخاع، فعالیت بسیار محدودی داشته باشد. متخصص مغز و اعصاب قبل از تایید مرگ مغزی، آزمایشات خاصی انجام می‌دهد و علل احتمالی دیگر را رد می‌کند.

عکس مرگ مغزی

همان‌طور که در تصویر بالا می‌بینید، برای حفظ عملکردهای حیاتی، فرد دچار مرگ مغزی به دستگاه ونتیلاتور متصل است. در چنین شرایطی، مغز به طور کامل و غیر قابل برگشت از کار افتاده و تنفس و گردش خون تها با کمک تجهیزات پزشکی ادامه دارند.

مرگ مغزی چگونه اتفاق می افتد؟

مرگ مغزی زمانی رخ می دهد که به دنبال یک آسیب شدید مانند ضربه مغزی، خونریزی گسترده، سکته شدید یا کمبود اکسیژن طولانی‌مدت، فشار داخل جمجمه به طور خطرناکی افزایش یابد و جریان خونرسانی به مغز مختل یا متوقف شود. در این شرایط، سلول‌های مغزی که برای ادامه حیات به اکسیژن نیاز دارند، به سرعت دچار تخریب غیر قابل برگشت می‌شوند و ساقه مغز به طور کامل از کار می‌افتد. نتیجه این امر، توقف دائمی و کامل عملکردهای حیاتی مانند تنفس و ضربان قلب و در نتیجه، مرگ مغزی است.

علائم مرگ مغزی

تشخیص این عارضه، نیازمند فرآیند دقیقی است. وجود علائم زیر برای تشخیص و تایید مرگ مغزی ضروری هستند:

• مردمک‌ها به نور واکنشی نشان نمی‌دهند.
• فرد به طور کامل بیهوش است.
• هیچ ضربان قلبی وجود ندارد.
• فرد هیچ واکنشی به درد نشان نمی‌دهد.
• هنگامی که سطح چشم لمس می‌شود (رفلكس قرنیه)، چشم‌ها پلک نمی‌زنند.
• با حرکت دادن سر (رفلكس اوکولوکفالیک)، چشم‌ها حرکت نمی‌کنند.
• با لمس پشت گلو، رفلكس gag وجود ندارد.
• هنگامی که دستگاه تنفس حمایتی خاموش ‌شود، فرد نفس نمی‌کشد.
• آزمایش الکتروانسفالوگرام هیچ‌گونه فعالیت مغزی را نشان نمی‌دهد.

دکتر متخصص مغز و اعصاب برای تشخیص مرگ مغزی، آزمایشات و معاینات مختلفی انجام می‌دهد تا مطمئن شود که مغز هیچ‌گونه فعالیتی ندارد. همچنین به دقت بررسی می‌کند تا علائم مرتبط با این عارضه بر اثر شرایط دیگر همچون کم کاری تیروئید، هیپوترمی (پایین آمدن دمای بدن به شکل غیر عادی) و استفاده بیش از حد از برخی داروها، آرام‌بخش‌ها، سموم و مواد شیمیایی ایجاد نشده باشند.

Because people’s brains drive these essential functions, someone is legally dead when they’re diagnosed with brain death. Healthcare providers follow established medical criteria (guidelines) to determine if someone is brain dead. For example, they rule out all other possible causes before they do specific tests that diagnose brain death.

از آن‌جایی که مغز مسئول هدایت عملکردهای حیاتی است، فرد در صورت تشخیص مرگ مغزی از نظر قانونی مرده محسوب می‌شود. ارائه‌دهندگان خدمات بهداشتی و درمانی برای تعیین اینکه آیا فرد دچار مرگ مغزی شده است، از معیارهای پزشکی خاصی پیروی می‌کنند. به عنوان مثال، قبل از انجام آزمایش‌های خاصی که مرگ مغزی را تشخیص می‌دهند، تمام علل احتمالی دیگر را رد می‌کنند.

به نقل از سایت: clevelandclinic

علائم مرگ بعد از سکته مغزی

در موارد شدید سکته مغزی، به‌ویژه زمانی که آسیب گسترده و غیر قابل برگشت به مغز وارد شود، ممکن است وضعیت مغز به سمت مرگ پیش برود. معمولا در این حالت، علائمی مانند از دست رفتن هوشیاری، عدم پاسخ به هرگونه محرک و درد، قطع تنفس طبیعی و وابستگی کامل به دستگاه ونتیلاتور دیده می‌شود. همچنین رفلکس‌های حیاتی مانند واکنش مردمک چشم به نور یا رفلکس بلع از بین می‌رود و بیمار هیچ‌گونه فعالیت عصبی قابل تشخیصی ندارد. این نشانه‌ها بیانگر توقف کامل عملکرد مغز هستند و در صورت تایید تیم پزشکی، به عنوان وضعیت نهایی و غیر قابل بازگشت مرگ مغزی در نظر گرفته می‌شوند.

شایعترین علت مرگ مغزی چیست؟

مغز برای عملکرد درست، به خون و اکسیژن کافی نیاز دارد. هر آسیب یا بیماری جدی که مانع رسیدن خون و اکسیژن به مغز شود، می‌تواند عارضه مرگ مغزی را به همراه داشته باشد. همچنین بیماری‌هایی که باعث آسیب به عروق خونی مغز و خونریزی مغز می‌شوند، می‌توانند دیگر عوامل بروز این عارضه باشند. علل احتمالی عبارت‌اند از:

• آسیب تروماتیک مغز
• سکته مغزی ایسکمیک
• حمله قلبی و ایست قلبی
• خونریزی مغزی
• خونریزی زیر عنکبوتیه

در جدول زیر دیگر علل احتمالی این عارضه را آورد‌‌ه‌ایم:

علل مرگ مغزی	توضیحات
پارگی آنوریسم	به معنی پارگی عروق خونی مغز است که باعث خونریزی و آسیب‌دیدگی شدید به بافت مغز می‌شود.
حمله قلبی	زمانی که جریان خون به قلب به طور ناگهانی دچار انسداد شود، خونرسانی به مغز کاهش یافته یا قطع می‌شود.
عفونت‌هایی مانند آنسفالیت	التهاب شدید مغزی ایجاد می‌کند و به بافت مغز آسیب جدی می‌زند.
ضربه شدید به سر	آسیب‌های جدی به سر می‌توانند موجب آسیب غیر قابل برگشت به مغز شوند و مرگ مغزی ایجاد کنند.
لخته خون	لخته خون، گردش طبیعی خون در رگ‌های خونی را مختل می‌کند و موجب توقف خونرسانی به مغز می‌شود.
تومور مغزی	رشد تومور مغزی می‌تواند بر بافت مغز فشار زیادی وارد کند و موجب اختلال در خونرسانی به مغز و مرگ مغزی شود.

علت مرگ مغزی ناگهانی

ایست قلبی از علل مهم مرگ مغزی ناگهانی است. وقتی قلب به هر دلیلی از تپش می‌ایستد، خونرسانی و اکسیژن‌رسانی به مغز قطع یا به شدت کاهش پیدا می‌کنند؛ در نتیجه سلول‌های مغزی که برای عملکرد حیاتی به اکسیژن نیاز دارند، ظرف مدت کوتاهی دچار آسیب شدید و برگشت‌ناپذیر می‌شوند. اگر این وضعیت، به موقع اصلاح نشود (احیای موثر و سریع اجام نگیرد)، می‌تواند منجر به مرگ مغزی شود. از دیگر علل احتمالی مرگ مغزی ناگهانی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• ضربه به سر
• ضربات آسیب‌زننده به عروق مغزی
• سطح بیش از حد پایین گلوکز خون (ناشی از مصرف برخی داروها)
• تومور مغزی

آیا آنوریسم مغزی باعث مرگ میشود؟

آنوریسم مغزی در برخی موارد می‌تواند منجر به مرگ شود. اگر آنوریسم دچار پارگی شود، خونریزی شدید داخل مغز یا فضای اطراف آن ایجاد می‌کند که ممکن است به نارسایی حیاتی، آسیب گسترده مغزی و حتی ایست قلبی منتهی شود. با این حال، شدت نتیجه به اندازه آنوریسم، محل آن، میزان خونریزی و سرعت رسیدگی پزشکی بستگی دارد. اگر علائم غیر عادی مانند دوبینی، سردرد شدید، مشکل در تکلم و حس کرختی، ضعف یا بی‌حسی در یک طرف صورت دارید، بهتر است با دکتر آنلاین مغز و اعصاب مشورت کنید.

مرگ مغزی نوزاد

این عارضه در نوزادان هم به معنی توقف کامل تمام فعالیت‌های مغز، از جمله عملکردهای حیاتی ساقه مغز است که به طور کامل و غیر قابل برگشت از بین رفته‌اند. معمولا نوزادان به دلیل کمبود اکسیژن شدید هنگام تولد، خونریزی مغزی، عفونت‌های شدید یا ناهنجاری‌های مادرزادی دچار این عارضه می‌شوند. نوزاد در چنین شرایطی، هیچ‌گونه هوشیاری، واکنش به محرک یا توانایی تنفس طبیعی ندارد و باید به دستگاه ونتیلاتور متصل شود. تشخیص مرگ مغزی در نوزادان با دقت و براساس معیارهای مشخص پزشکی انجام می‌شود؛ زیرا سیستم عصبی نوزاد هنوز در حال تکامل است. با این حال، پس از تایید قطعی، این وضعیت برگشت‌ناپذیر است و به عنوان مرگ واقعی در نظر گرفته می‌شود.

دارویی که باعث مرگ مغزی میشود!

مرگ مغزی نتیجه آسیب شدید و غیر قابل برگشت به مغز است؛ نه اثر معمول یک دارو. با این حال، مصرف بیش از حد داروها، آرام‌بخش‌ها، مواد شیمیایی و سمی می‌توانند با سرکوب تنفس یا افت شدید فشار خون، باعث کاهش اکسیژن‌رسانی به مغز شوند و در صورت تداوم ممکن است عوارض جدی همچون آسیب مغزی شدید و حتی مرگ مغزی به همراه داشته باشند. بنابراین دارو باید همیشه تحت نظر پزشک و طبق دوز توصیه‌شده مصرف شود.

معیارهای تشخیص مرگ مغزی

برای تشخیص مرگ مغزی، باید آزمایشات بالینی دقیق و تخصصی توسط ۲ دکتر مغز و اعصاب به طور جداگانه انجام شوند و اتفاق نظر بر روی نتیجه آزمایشات وجود داشته باشد. این معاینات بالینی و آزمایشات تخصصی باید ثابت کنند که تمام عملکردهای حیاتی مغز به طور کامل و غیر قابل برگشت، متوقف شده‌اند. هدف اصلی از تکرار آزمایشات، این است که احتمال بهبودی یا برگشت فعالیت مغزی رد شود.

۱- معاینه عصبی

• پزشک نور زیادی را با استفاده از چراغ قوه به چشم می‌تاباند تا ببینند بیمار به نور واکنشی نشان می‌دهد یا خیر.
• برای بررسی واکنش بیمار به محرکات خارجی، بینی نیشگون گرفته می‌شود و به پیشانی فشارد وارد می‌کنند.
• یک لوله نازک پلاستیکی در نای قرار می‌دهند تا بررسی کنند این مورد باعث سرفه یا تهوع می‌شود یا خیر.
• آب بسیار سرد را درون هر ۲ گوش می‌ریزند تا ببینند باعث حرکت چشم‌ها می‌شود یا خیر.

۲- رفلکس قرنیه در مرگ مغزی

رفلکس قرنیه یکی از رفلکس‌های حیاتی ساقه مغز است. در این تست، پزشک به آرامی یک تکه پنبه یا گاز استریل را روی چشم بیمار حرکت می‌دهد تا رفلکس قرنیه بررسی شود. در فرد دچار مرگ مغزی، این رفلکس به طور کامل از بین رفته و چشم هیچ واکنشی نشان نمی‌دهد.

۳- تست آپنه

یکی از معیارهای مهم در تشخیص این عارضه، عدم توانایی بیمار در تنفس طبیعی است. این موضوع با تست آپنه سنجیده می‌شود. بیمار ابتدا به دستگاه تنفس مصنوعی به نام ونتیلاتور متصل است. پزشک معمولا برای مدتی دستگاه تنفس مصنوعی را قطع می‌کند. در این مدت سطح دی‌اکسید کربن خون به دقت پایش می‌شود و اگر در یک بازه زمانی مشخص، سطح آن به حد بحرانی برسد و بیمار هیچ تلاشی برای نفص کشیدن طبیعی نکند، نشان‌دهنده عدم عملکرد مرکز تنفس در ساقه مغز است.

۴- رفلکس نخاعی در مرگ مغزی

در شرایط مرگ مغزی، تمامی فعالیت‌های مغز و ساقه مغز متوقف می‌شوند. اما فعالیت‌های رفلکسی که تنها وابسته به نخاع هستند (بدون دخالت مغز)، ممکن است برای مدتی باقی بمانند. این رفلکس‌ها شامل حرکات کوچک در نیم‌تنه بالا یا انقباضات عضلانی می‌شوند که معمولا به تحریکات خارجی، پاسخ محدودی می‌دهند. وجود این رفلکس‌ها به تنهایی تاییدکننده زنده بودن بیمار نیست؛ اما در فرآیند تشخیص مرگ مغزی لازم است که پزشک بررسی کند، آیا رفلکس نخاعی به صورت مستقل از مغز عمل می‌کند یا خیر.

۵- تست آتروپین مرگ مغزی

این تست برای بررسی عملکرد سیستم عصبی پاراسمپاتیک و ارزیابی عصب واگ انجام می‌شود. از آن‌جایی که عدم تغییر در ضربان قلب یکی از شواهد مهم مرگ مغزی به‌شمار می‌آید، مقدار کمی آتروپین (دارویی که ضربان قلب را افزایش می‌دهد) به صورت وریدی به بیمار تزریق می‌شود. در فرد دچار مرگ مغزی، این دارو هیچ اثری بر ضربان قلب ندارد.

از دیگر تست‌های اثباتی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• نوار مغز
• آنژیوگرافی ۴ شریانی و ایزوتوپ
• CT اسکن
• MRI

آیا مرگ مغزی درمان دارد؟

در جواب این سوال به طور قطعی می‌توان گفت خیر. مرگ مغزی درمان ندارد. این وضعیت به معنی توقف دائمی و غیر قابل برگشت تمام فعالیت‌های مغز و از بین رفتن سلول‌های مغزی است. بنابراین امکان بازگشت به هوشیاری و زندگی وجود ندارد. اقداماتی که در بیمارستان انجام می‌شود، فقط برای حفظ موقت عملکرد اندام‌های حیاتی است تا رضایت خانواده برای اهدای عضو گرفته شود.

تفاوت مرگ مغزی با کما چیست؟

مرگ مغزی با سایر شرایط مشابه مانند کما و زندگی نباتی متفاوت است. فردی که به کما رفته، بیهوش است، اما به برخی واکنش‌های رفلکسی پاسخ می‌دهد. به عنوان مثال، وقتی پزشک با چراغ قوه نور شدیدی به چشم‌ها بتاباند، ممکن است پلک بزند یا سرش را کمی بچرخاند. در حالی که در مرگ مغزی هیچ‌گونه واکنش رفلکسی وجود ندارد.

در واقع، می‌توان گفت کما نوعی بیهوشی عمیق است که فرد واکنش محیطی نشان نمی‌دهد؛ اما مغز زنده است و برخی عملکردهای حیاتی بدن بدون نیاز به دستگاه ادامه پیدا می‌کنند. همچنین کما یک وضعیت موقعیتی است و معمولا فرد ظرف مدت ۲ هفته از کما بیرون می‌آید؛ در حالی که مرگ مغزی به دلیل از دست دادن کامل عملکردهای مغز، یک وضعیت برگشت‌ناپذیر محسوب می‌شود.

در این حالت، مغز هیچ فعالیتی ندارد و ساقه مغز که مسئول عملکردهای حیاتی مانند ضربان قلب و تنفس است به طور کامل از کار می‌افتد. به همین دلیل، فرد دچار مرگ مغزی از لحاظ قانونی و پزشکی مرده محسوب می‌شود و هیچ امیدی به بهبود او نیست.

حداکثر عمر بیمار مرگ مغزی چقدر است؟

مغز فرد دچار این عارضه هیچ عملکرد حیاتی ندارد و واکنشی به محرکات بیرونی نشان نمی‌دهد؛ به همین دلیل سطح هوشیاری به پایین‌ترین حد خود می‌رسد. طول عمر بیمار دچار مرگ مغزی بسیار محدود است؛ زیرا در این وضعیت تمام فعالیت‌های مغز به طور کامل و غیر قابل برگشت متوقف شده‌اند و بدن فقط به کمک دستگاه‌های حمایتی مانند ونتیلاتور زنده نگه داشته می‌شود. این بیماران معمولا حتی با بهترین مراقبت‌های ویژه چند روز تا یک ماه دوام می‌آورند و پس از آن، اندام‌های حیاتی بدن مانند قلب، کلیه‌ها و کبد دچار نارسایی می‌شوند. در صورت قطع دستگاه‌های حمایتی، توقف قلب می‌تواند در مدت کوتاهی (کمتر از چند ساعت) رخ دهد.

نجات یافتگان مرگ مغزی

اگر این سوال که آیا تاکنون کسی از مرگ مغزی بهبود یافته است، ذهن شما را درگیر کرده، باید بگوییم خیر. معجزه در مرگ مغزی معنایی ندارد و مغز در این وضعیت، به طور کامل و غیر قابل برگشت متوقف شده است. پزشکان برای تایید مرگ مغزی، از دستورالعمل‌های دقیقی پیروی می‌کنند و معاینات و آزمایشات تخصصی انجام می‌دهند. اگر آزمایشات، مرگ مغزی را تایید کنند، فرد از نظر پزشکی مرده است. با این حال، مرگ مغزی را می‌توان یک فرصت برای نجات جان دیگران دانست؛ زیرا فرآیند اهدای عضو پس از تایید قطعی مرگ مغزی انجام می‌شود.

آیا روح بیمار مرگ مغزی از بدن جدا می‌شود؟

در مرگ مغزی تمام فعالیت‌های مغز به طور کامل و غیر قابل برگشت متوقف می‌شوند؛ بنابراین هیچ‌گونه آگاهی، احساس، درک یا واکنش عصبی در بیمار وجود ندارد. از منظر پزشکی، در چنین وضعیتی عملکرد مغز که مسئول هوشیاری و تجربه ذهنی است، متوقف شده و بیمار واکنشی به محیط و محرکات خارجی نشان نمی‌دهد. مفاهیمی همچون روح و جداشدن آن از بدن در حوزه پزشکی قابل بررسی نیستند و به آموزه‌های دینی مربوط می‌شوند؛ از همین‌رو بهتر است در این خصوص با علمای دینی مشورت کنید.

کلام پایانی

مرگ مغزی یک وضیت پزشکی جدی و غیر قابل برگشت به‌شمار می‌آید و فرد دچار این عارضه از نظر علمی و قانونی فوت کرده است. در چنین وضعیتی، تمام فعالیت‌های مغز به طور کامل متوقف می‌شوند. این عارضه ممکن است در اثر آسیب شدید مغزی ناشی از سکته مغزی، ضربه مغزی یا عدم خونرسانی طولانی‌مدت به مغز رخ دهد. هرچند ممکن است بتوان بیمار را به کمک دستگاه‌های حمایتی برای مدتی زنده نگه داشت، اما این وضعیت درمان‌پذیر نیست و امکان برگشت به زندگی وجود ندارد.

ما در این مقاله از مجله درمانکده به طور مفصل شما را با علل و علائم مرگ مغزی آشنا کردیم و به بررسی تفاوت آن با کما پرداختیم. اگر در این مورد سوالات بیشتری دارید، می‌توانید به وب‌سایت درمانکده سر بزنید و از بهترین پزشکان متخصص همچون دکتر متخصص مغز و اعصاب مشورت بگیرید. همچنین درمانکده امکان دریافت نوبت اینترنتی جهت مراجه حضوری یا مشاوره آنلاین تلفنی، متنی و تصویری را برای شما فراهم کرده است.

سوالات متداول

منابع: clevelandclinic | betterhealth | ncbi | nhs