سوء استفاده عاطفی چیست و چه نشانه هایی دارد؟ ۷ روش رهایی از آن

وقتی صحبت از سوء استفاده می‌شود، ممکن است ابتدا سوء استفاده جسمی به ذهنتان خطور کند. اما این پدیده اشکال متنوعی دارد و حتی به صورت سوء استفاده عاطفی هم اتفاق می‌افتد. سوء استفاده عاطفی به اندازه سوء استفاده جسمی جدی است و می‌تواند قبل یا هم‌زمان با آن رخ دهد.

سوء استفاده عاطفی به مجموعه رفتارهایی گفته می‌شود که فرد برای کنترل کردن یا ترساندن دیگران انجام می‌دهد. این نوع سوء استفاده می‌تواند به طرق مختلف بر افراد تاثیر بگذارد و پیامدهای گوناگونی به همراه داشته باشد. شناخت نشانه‌های سوء استفاده عاطفی به شما کمک می‌کند در زمان مناسب برای مشاوره و دریافت حمایت از روانشناس اقدام کنید. برای کسب اطلاعات بیشتر، تا انتهای این مقاله از مجله سلامت درمانکده با ما همراه باشید.

سوء استفاده یعنی چه؟

سوء‌ استفاده به معنی بهره‌برداری ناعادلانه یا غیر اخلاقی از موقعیت یا منابع دیگران برای منافع شخصی است. این رفتار می‌تواند در زمینه‌های مختلف مانند مالی، عاطفی، جنسی، کاری یا اجتماعی رخ دهد. در چنین وضعیتی، فرد از اعتماد یا ضعف دیگران سوء استفاده کرده و بدون توجه به آسیب‌های جسمی و روحی آن‎ها، اهداف خود را دنبال می‌کند.

سوء استفاده عاطفی چیست؟

سوء استفاده عاطفی شامل رفتارهای غیر فیزیکی است که با هدف کنترل، منزوی کردن یا ترساندن دیگران انجام می‌شود. این رفتار در روابط عاطفی ممکن است به شکل تهدید، توهین، کنترل مداوم، حسادت شدید، تحقیر، بی‌توجهی و موارد مشابه بروز کند.

این نوع آزار گاهی‌اوقات آشکار است و خود را به صورت فریاد زدن یا توهین کلامی نشان می‌دهد. اما در بعضی موارد هم ممکن است نامحسوس باشد؛ مانند زمانی که همسر شما به دوستان‌تان حسادت می‌کند یا جلوی معاشرت شما را با دیگران می‌گیرد.

فکر می‌کنی از نظر عاطفی مورد سوء استفاده قرار گرفتی؟

همین حالا از متخصص وقت بگیر و راهنمایی بخواه.

بهترین روانشناس در تهران مشاوره روانشناسی آنلاین

انواع سوء استفاده عاطفی

آزار عاطفی در هر نوع رابطه‌ای ممکن است رخ دهد. این نوع سوء استفاده اغلب به عنوان ابزاری برای کنترل دیگران (کودک، همسر، همکار و…) به‌کار می‌رود.

۱. سوء استفاده از سوی والدین

سوء استفاده والدین یا سایر سرپرستان از کودک یا نوجوان، فضایی مملو از ترس، خصومت و استرس در خانه ایجاد می‌کند. نشانه‌های کودک‌ آزاری ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• عدم ابزار احساسات
• بی‌توجهی به حضور یا نیازهای خاص کودک
• مخاطب قرار ندادن کودک با نامش
• بی‌مهری عمدی، ناسزا گفتن یا استفاده از القاب تحقیرآمیز
• ایجاد حس سربار بودن در کودک با جملاتی مانند «کاش هرگز به دنیا نمی‌آمدی.»
• مقایسه کودک با خواهر، برادر یا سایر هم‌سالان
• سرزنش کودک به خاطر مشکلات شخصی، عاطفی یا مالی
• بدرفتاری کلامی یا تهدید به تنبیه بدنی با صدای بلند
• داشتن انتظارات غیر واقعی از کودک و نادیده گرفتن محدودیت‌های او

کودکانی که در معرض آزار عاطفی قرار می‌گیرند، نسبت به نظرات، احساسات و رفتارهای والدین خود بسیار حساس هستند. آن‌ها ممکن است تصمیمات یا رفتارهای خود را برای حفظ آرامش یا جلب رضایت والدین تغییر دهند.

۲. سوء استفاده عاطفی در عشق و بین زوجین

آزار عاطفی در روابط عاشقانه نیز می‌تواند رخ ‌دهد. این نوع سوء استفاده ممکن است با بحث‌های روزمره و فریاد زدن آغاز شود. اما احتمالا به سرعت به توهین، سرزنش، انتقاد، کنترل‌گری و دخالت در انتخاب‌ها و رفتارهای طرف مقابل تبدیل می‌شود.

۳. سوء استفاده عاطفی در محل کار

این نوع سوء استفاده زمانی اتفاق می‌افتد که یک مدیر یا همکار، شایستگی شما را زیر سوال ببرد یا کارتان را در جمع بی‌ارزش جلوه دهد. این شرایط یک محیط سمی ایجاد می‌کند که به استرس و آسیب روانی منجر می‌شود و انجام وظایف شغلی را دشوار می‌سازد. نشانه‌های رایج سوء استفاده در محل کار عبارت‌اند از:

• صحبت با لحن تحقیرآمیز یا همراه با تهدید
• زیر سوال بردن توانایی شما در اولویت دادن به کار بر خواسته‌های شخصی مانند خانواده، فرزندان یا دوستان
• غیبت کردن درباره شما یا زندگی شخصی و حرفه‌ای‌تان
• نادیده گرفتن شما در جلسات یا سایر تعاملات کاری
• حذف شما از گردهمایی‌های اجتماعی مرتبط با کار
• سرزنش کردن شما به دلیل مشکلات کاری
• تهدید به اخراج
• مقایسه شما با سایر همکاران

علائم سوء استفاده در رابطه

علائم سو استفاده عاطفی به‌خصوص در روابط بین زوجین بسیار متنوع است و می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• استفاده از سلاح به عنوان وسیله‌ای برای تهدید
• محروم کردن از محبت به عنوان مجازات
• توهین، انتقاد مداوم و استفاده از القاب تحقیرآمیز
• حبس کردن همسر در خانه یا جلوگیری از خروج او
• تهدید به آسیب رساندن به کودکان، حیوانات خانگی یا سایر اعضای خانواده همسر
• کنترل شدید بر تماس‌های تلفنی و رفت‌وآمدها
• حسادت یا داشتن حس تملک
• تلاش برای دور کردن شریک زندگی از خانواده یا دوستانش
• تخریب اموال شریک زندگی
• متهم کردن به خیانت
• اقدام به خیانت و سپس سرزنش همسر به خاطر این رفتار
• تلاش برای کنترل نحوه لباس پوشیدن یا ظاهر شریک زندگی
• تهدید به خودآزاری

نشانه‌های سوء استفاده مردان

نشانه‌های سوء‌ استفاده مردان از زنان ممکن است هم جسمی و هم روانی باشد. از مهم‌ترین این نشانه‌ها می‌توان به کنترل‌گری بیش‌ازحد، تحقیر، تهدید، محدود کردن ارتباطات اجتماعی و بی‌احترامی مداوم اشاره کرد. در موارد شدید، سوء‌ استفاده ممکن است به خشونت فیزیکی یا اقتصادی ختم شود که در آن مرد با کنترل منابع مالی سعی می‌کند زن را وابسته و آسیب‌پذیر ‌سازد.

عوارض سو استفاده عاطفی

هرچه مدت زمان سوء استفاده طولانی‌تر باشد، اثرات آن ماندگارتر خواهد بود. در ابتدا ممکن است فرد وقوع سوء استفاده را انکار کرده و حتی تصور کند اشتباه می‌کند. اما این وضعیت به تدریج بر سلامت جسم و روان تاثیر می‌گذارد و به مشکلات روانی، رفتاری و جسمی متعدد منجر می‌شود.

عوارض روانی	عوارض جسمی و رفتاری
اضطراب احساس شرم یا گناه ترس سردرگمی احساس ناتوانی یا ناامیدی	گریه مکرر دمدمی‌مزاج شدن احساس درد و کوفتگی مشکل در تمرکز تنش عضلانی

۱. اثرات بلندمدت بر مغز و بدن

آزار عاطفی درست مانند آزار جسمی می‌تواند در طولانی‌مدت اثرات متعددی بر مغز و بدن داشته باشد، از جمله:

• کاهش اعتمادبه‌نفس
• کم‌ارزش دانستن خود که ممکن است ترک رابطه تاکسیک را دشوارتر کند
• افسردگی مزمن
• سوء مصرف مواد
• درد مزمن

تروما و آزار عاطفی در کودکان ممکن است به موارد زیر منجر شود:

• تاخیر رشد
• اختلال یادگیری
• شب ادراری
• اختلالات گفتاری
• مشکلات سلامتی مانند بیماری‌های پوستی
• نوسان وزن یا چاقی
• اضطراب
• مشکلات خواب
• انزوای اجتماعی
• مطیع شدن بیش‌از‌حد
• بروز رفتارهایی که با سن کودک مطابقت ندارند
• رفتار مخرب یا ضد اجتماعی
• افکار یا رفتارهای خودکشی

به طور کلی، آزار عاطفی و روانی اثرات جدی به همراه دارد و در نهایت می‌تواند به انواع خشونت جسمی تبدیل شود.

Some researchers theorize that emotional abuse may contribute to the development of conditions such as chronic fatigue syndrome and fibromyalgia.

بعضی از محققان این نظریه را مطرح می‌کنند که سوء استفاده عاطفی ممکن است در ایجاد بیماری‌هایی مانند سندرم خستگی مزمن و فیبرومیالژیا نقش داشته باشد.

healthline

۲. تاثیر بر روابط شخصی

فردی که در دوران کودکی یا بزرگسالی با آزار عاطفی مواجه می‌شود، ممکن است در سایر روابط خود نیز مشکلات مختلفی را تجربه کند. به‌خصوص ترومای کودکی می‌تواند باعث اختلالات دلبستگی شود که این امر ایجاد روابط دوستانه یا عاشقانه سالم را در آینده دشوار می‌کند.

۳. اختلال استرس پس از سانحه

سوء استفاده عاطفی همیشه به اختلال اضطراب پس از سانحه (PTSD) منجر نمی‌شود، اما احتمال وقوع آن را افزایش می‌دهد. اگر فرد برای مدت طولانی سطح بالایی از استرس یا ترس را تجربه کند، روانشناس ممکن است تشخیص PTSD را بدهد. علائم این اختلال می‌تواند آن‌قدر شدید باشد که در عملکرد روزانه اختلال ایجاد کند. سایر علائم PTSD عبارت‌اند از:

• طغیان خشم
• افکار منفی
• بی‌خوابی
• کابوس‌
• تجربه علائم جسمی مانند تپش قلب

در کودکان، اختلال استرس پس از سانحه ممکن است در بروز شب ادراری و وابستگی عاطفی نقش داشته باشد.

آیا سوء استفاده عاطفی روی کودکان به شکل متفاوتی تاثیر می‌گذارد؟

سوء استفاده از کودکان ممکن است علائم آشکار نداشته باشد. با این حال، کودکانی که مورد آزار قرار می‌گیرند، احتمالا مشکلات زیادی از جمله انزوای اجتماعی و اختلال خواب را تجربه می‌کنند. اگر این مشکلات حل نشوند، تا دوران بزرگسالی ادامه می‌یابند و احتمال درگیر شدن فرد را در رفتارهای سمی افزایش می‌دهند.

بزرگسالانی که در کودکی مورد آزار یا بی‌توجهی قرار گرفته‌اند، بیشتر از دیگران در معرض خطر ابتلا به مشکلات مزمن سلامتی از جمله موارد زیر هستند:

• اختلالات خوردن
• سردرد
• بیماری قلبی
• مشکلات سلامت روان
• چاقی
• سوء مصرف مواد

دلایل سوء استفاده از سادگی

افراد ساده‌دل اغلب به دلیل نگاه مثبت و باور عمیق به خوبی انسان‌ها، کمتر احتمال می‌دهند که دیگران دروغ بگویند یا قصد فریب آن‌ها را داشته باشند. افراد فرصت‌طلب نیز معمولا به خاطر طمع، خودخواهی یا حتی نداشتن وجدان اخلاقی از این ویژگی‌ سوء‌ استفاده می‌کنند. آن‌ها می‌دانند که یک فرد ساده‌دل راحت‌تر اعتماد می‌کند و بیشتر تمایل دارد برای رضایت دیگران از خواسته‌های خود بگذرد.

مهم‌ترین عواملی که می‌توانند در این شرایط زمینه‌ساز سوء استفاده شوند عبارت‌اند از:

• خودآگاهی پایین
• عزت‌ نفس پایین
• مهرطلبی و تاییدطلبی
• ناتوانی در نه گفتن
• ضعف مهارت‌های اجتماعی
• کم‌تجربگی به دلیل محدود بودن روابط اجتماعی
• هوش کلامی یا هوش هیجانی پایین
• عدم جرات‌مندی

علت سوء استفاده عاطفی

افرادی که اصول یک رابطه سالم عاطفی را نمی‌شناسند و دست به سوء استفاده می‌زنند، معمولا به دنبال این هستند که کنترل بیشتری روی دیگران داشته باشند و خودشان را در موقعیت بالاتری قرار دهند. بعضی از این افراد از آزار طرف مقابل لذت می‌برند. اما سایرین از این روش برای رسیدن به چیزهایی استفاده می‌کنند که در حالت عادی به دست نمی‌آورند.

از سوی دیگر، قربانیان نیز اغلب دارای سابقه آسیب‌های عاطفی، عزت‌نفس پایین یا وابستگی شدید هستند که این عوامل ممکن است زمینه را برای تداوم چرخه آزار فراهم ‌آورند.

در کودکان نیز عوامل مختلف می‌توانند احتمال بروز سوء استفاده را افزایش دهند، از جمله:

• داشتن نیازهای ویژه که میزان مراقبت مورد نیاز را افزایش می‌دهد
• اعتیاد والدین یا سایر سرپرستان
• ابتلای والدین به مشکلات سلامت روان از جمله اختلال شخصیت مرزی و…
• داشتن پدر یا مادری که در کودکی مورد سوء استفاده قرار گرفته است
• داشتن والدینی که پرخاشگری یا رابطه خشونت‌ آمیز را توجیه می‌کنند
• وجود روش‌های ارتباطی منفی در خانواده
• زندگی در جوامع فقیر یا مناطقی با شیوع بالای انواع خشونت و جرم

راه‌های تشخیص سو استفاده عاطفی

آزار عاطفی گاهی آن‌قدر نامحسوس است که فرد ممکن است متوجه نشود در حال دستکاری روانی است. توانایی شناسایی الگوهای سوء استفاده باعث می‌شود فرد قربانی به موقع برای دریافت کمک و حمایت اقدام کند. اگر در روابط خود با دیگران متوجه توهین، تمسخر، تهدید، کنترل‌گری یا انتقاد مداوم شدید، برای محافظت از سلامت جسم و روانتان با روانشناس آنلاین مشورت کنید.

برای رهایی از سوء استفاده عاطفی چه باید کرد؟

رهایی از آزار عاطفی نیازمند توجه، حمایت و در بعضی موارد، مداخله حرفه‌ای است. در ادامه راه‌کارهای مختلف برای نجات از این وضعیت آورده شده است.

۱. سعی نکنید فرد سوء استفاده‌گر را اصلاح کنید

تغییر رفتار در افراد سوء استفاده‌گر بدون حمایت حرفه‌ای بسیار دشوار است و تلاش برای اصلاح آن‌ها معمولا بی‌نتیجه می‌ماند. شما می‌توانید فرد را به صحبت با درمانگر تشویق کنید، اما تصمیم نهایی برای درمان باید از سوی خود او گرفته شود.

۲. خود مراقبتی را جدی بگیرید

بهبود عوارض آزار عاطفی فرآیندی زمان‌بر است، اما با خود مراقبتی می‌توان سرعت آن را افزایش داد. نکات کلیدی خود مراقبتی عبارت‌اند از:

• استراحت کافی
• رژیم غذایی متعادل
• ورزش منظم
• یافتن راه‌هایی برای القای حس آرامش (پیاده‌روی در طبیعت، گوش دادن به موسیقی و…)
• ارتباط اجتماعی با دیگران (از جمله دوستان یا همکاران)
• انجام فعالیت‌های داوطلبانه
• شروع یک سرگرمی جدید

۳. دست از سرزنش خود بردارید

اگر قربانی آزار عاطفی هستید، به یاد داشته باشید که این اتفاق تقصیر شما نیست. شما صرف‌نظر از گفته‌ها یا اعمال‌تان، شایسته رفتار آزاردهنده نیستید. تنها فرد مسئول، خود شخص سوء استفاده‌گر است.

۴. از افراد مورد اعتماد کمک بگیرید

روابط مبتنی بر خشونت عاطفی اغلب به انزوا منجر می‌شوند. برقراری ارتباط مجدد با دوستان و خانواده، اولین و یکی از ارزشمندترین گام‌ها برای خروج از این چرخه به شمار می‌رود. پس با افرادی ارتباط برقرار کنید که به حمایت آن‌ها اطمینان دارید. این شبکه حمایتی می‌تواند به شما قدرت و انگیزه ببخشد.

۵. یک برنامه برای حفظ ایمنی داشته باشید

اگرچه آزار عاطفی لزوما خطر فیزیکی به همراه ندارد، اما ممکن است در نهایت به خشونت جسمی تبدیل شود. اقداماتی مانند پس‌انداز پول و در نظر گرفتن مکان امن برای رفتن در صورت وخیم شدن اوضاع می‌تواند مفید باشد.

۶. از درگیری بپرهیزید

اگر درگیر سوء استفاده باشید، احتمالا این سوال که چگونه از یک رابطه توهین‌ آمیز خارج شویم ذهنتان را درگیر کرده است. اما باید بدانید که گاهی‌اوقات نمی‌توانید فورا از موقعیت دور شوید. در این شرایط لازم است تا حد امکان از درگیری با فرد سوء استفاده‌گر بپرهیزید. او ممکن است بخواهد شما را وادار به واکنش کند. با حفظ چهره‌ خنثی، زبان بدن آرام و عدم پاسخ به تحریکات، از خود محافظت کنید.

۷. به خودتان برای بهبودی زمان بدهید

برای تمرکز بر نیازهای خود، وقت بگذارید. این امر ممکن است شامل تقویت خودآگاهی، ایجاد یک روتین مراقبتی جدید یا صحبت با درمانگر باشد که می‌تواند راهنمایی‌های ارزشمندی برای درک بهتر موقعیت و یافتن مسیر بهبودی ارائه دهد.

چه موقع باید از متخصص کمک گرفت؟

در بعضی موارد ممکن است متوجه شوید برای مقابله با سوء استفاده به چیزی بیشتر از تغییر سبک زندگی و خود مراقبتی نیاز دارید. در صورت وجود موارد زیر، مشاوره با متخصص می‌تواند برایتان مفید باشد:

• کناره‌گیری کامل از فعالیت‌های اجتماعی
• افسردگی مزمن
• ترس یا اضطراب مکرر
• کابوس‌های مکرر
• ناتوانی در انجام مسئولیت‌ها
• اختلال خواب
• استفاده از الکل یا مواد مخدر به عنوان راهی برای مقابله با مشکلات

رفتاردرمانی شناختی تنها یکی از روش‌های موثر برای مقابله با اثرات آزار عاطفی است. برای آشنایی با سایر راه‌کارها بهتر است با متخصص سلامت روان صحبت کنید.

راه‌های پیشگیری از سو استفاده عاطفی

برای جلوگیری از آزار عاطفی باید مرزهای شخصی روشنی برای خود تعیین کنید و به ارزش‌ها و احساسات‌تان احترام بگذارید. حفظ استقلال فکری، تقویت اعتمادبه‌نفس و در صورت مشاهده نشانه‌های سوء استفاده، گفت‌وگو با افراد قابل اعتماد از جمله دوستان صمیمی یا متخصصان سلامت روان نیز می‌تواند بهترین سپر محافظتی باشد.

کلام پایانی

سوء استفاده عاطفی می‌تواند آسیب‌های عمیق و ماندگار بر سلامت جسم و روان به‌جا بگذارد. این اثرات در کسانی که در کودکی تجربه سوء استفاده داشته‌اند، ممکن است تا دوران بزرگسالی ادامه یابند. اگر با رفتارهایی مانند تهدید، تحقیر یا کنترل‌گری مداوم از سوی همسر، والدین، همکاران یا دوستان خود مواجه هستید، مهم است که بدانید راه‌کارهای زیادی برای مقابله و بهبود وجود دارد.

وب‌سایت‌هایی مانند درمانکده امکان یافتن روانشناس باتجربه و تعیین وقت مشاوره را فراهم کرده‌اند. درمانگر می‌تواند با بررسی دقیق شرایط شما، دلایل ریشه‌ای سوء استفاده را شناسایی کرده و بهترین راه‌کارها را برای بهبود رابطه و مقابله با اثرات منفی این تجربیات ارائه دهد.

سوالات متداول

منابع: webmd | medicalnewstoday | healthline