ضربه به کدام قسمت سر خطرناک است؟ [۵ ناحیه حساس و خطرناک]

آیا می‌دانید ضربه به کدام قسمت سر خطرناکه؟ ضربه به سر، یکی از شایع‌ترین علل ناتوانی و مرگ در بزرگسالان است. این آسیب‌ ممکن است فقط یک ضربه‌ خفیف، کبودی یا بریدگی سطحی روی سر باش یا با علائمی مثل ضربه مغزی، بریدگی عمیق یا زخم باز، شکستگی استخوان‌های جمجمه یا خونریزی داخلی و آسیب به بافت مغز به‌صورت متوسط تا شدید بروز کند. شناخت نواحی حساس سر به شما کمک می‌کند تا در صورت آسیب‌دیدگی، به سرعت اقدامات لازم را انجام دهید و جلوی بروز خطرات جدی را بگیرید.

در این مقاله از مجله سلامت درمانکده به این سوال پاسخ می‌دهیم که ضربه به کدام قسمت سر خطرناکه. تا انتهای این مقاله با ما همراه باشید.

نواحی حساس و خطرناک ضربه به سر

جمجمه مانند یک کلاه ایمنی طبیعی از مغز محافظت می‌کند، اما همه جای این کلاه استحکام یکسانی ندارد. بسته به اینکه ضربه به کدام سمت سر وارد شود، نوع آسیب و خطرات آن کاملا متفاوت خواهد بود. برخی نقاط به قدری حساس هستند که حتی یک مشت ساده می‌تواند به قیمت جان فرد تمام شود. در این بخش، به شما می‌گوییم که ضربه به کدام قسمت سر خطرناکه.

۱- ضربه به کنار سر یا شقیقه

این ناحیه که شامل فرورفتگی کنار چشم و بالای استخوان گونه است، بی‌دفاع‌ترین نقطه جمجمه محسوب می‌شود.  استخوان شقیقه (پتریون) در این نقطه، نازک‌ترین بخش جمجمه است و به راحتی می‌شکند. درست زیر این استخوان نازک، سرخرگ مننژیال میانی عبور کرده است. با شکستن استخوان، این شریان پاره شده و خون به سرعت بین جمجمه و مغز جمع می‌شود.

نکته خطرناک این است که فرد پس از ضربه به شقیقه ممکن است کاملا هوشیار به نظر برسد، صحبت کند و راه برود، اما ساعتی بعد با افزایش فشار خون داخل جمجمه، کما و مرگ ناگهانی دچار شود.

هنگامی که ضربه‌ای به ناحیه‌ای مانند شقیقه اصابت می‌کند، نیروی آن می‌تواند سرخرگ مننژیال میانی را پاره کرده و به سرعت خون را در فضای بین جمجمه و مغز انباشته کند. آمارها نشان می‌دهند که در بسیاری از موارد، علت خونریزی مغزی، پارگی شریان‌های محافظ مغز در اثر شکستگی استخوان جمجمه است.

سرت آسیب دیده و نگران عوارض بعد از اون هستی؟

همین حالا به صورت غیرحضوری، با یک متخصص مشورت کن.

فوق تخصص مغز اعصاب تهران مشاوره آنلاین مغز و اعصاب

۲- ضربه به پشت سر (پس سری)

محل اتصال سر به گردن شاید محکم به نظر برسد، اما ضربه به این ناحیه می‌تواند عواقب عصبی جبران‌ناپذیری داشته باشد. لوب پس سری که مرکز پردازش بینایی است، دقیقا پشت سر قرار دارد. کوبیده شدن این بخش به استخوان جمجمه باعث جرقه زدن جلوی چشم، تاری دید یا حتی کوری دائم می‌شود. به علاوه، استخوان پس سری به کف جمجمه متصل است. ضربه شدید می‌تواند باعث شکستگی قاعده جمجمه شود. نشانه خطر این نوع شکستگی، نشت مایع شفاف مغزی‌نخاعی از بینی یا گوش یا کبودی پشت گوش و دور چشم است. آسیب به مخچه و ساقه مغز در اثر ضربه می‌تواند تعادل و حتی تنفس را مختل کند.

۳- ضربه به بالای سر (Vertex)

ضربه از بالا مثل افتادن جسم سنگین روی فرق سر به دلیل انتقال عمودی نیرو، بسیار خطرناک است. این ضربه وزن سر را مستقیم روی مهره‌های گردن خالی می‌کند و می‌تواند باعث شکستگی مهره یا دررفتگی گردن و قطع نخاع شود.

در خط وسط داخلی جمجمه، یک سیاهرگ بزرگ به نام سینوس ساژیتال فوقانی قرار دارد که خون را از مغز تخلیه می‌کند. شکستگی خط وسط جمجمه می‌تواند این رگ را پاره و خونریزی وسیعی روی مغز ایجاد کند که کنترل آن در اتاق عمل بسیار دشوار است. برخلاف شقیقه که با شکستگی رگ را پاره می‌کند، ضربه به تاج سر اغلب باعث فرو رفتن قطعات استخوان در بافت مغز و آسیب مستقیم به قشر حرکتی و فلج شدن اندام‌ها می‌شود.

۴- ضربه به پیشانی

استخوان پیشانی ضخیم‌ترین سپر جمجمه است و از سر در برابر ضربات روبه‌رو محافظت می‌کند. اما شکستن استخوان پیشانی موجب می‌شود که مغز به جلو آمده و روی برجستگی‌های تیز استخوانی کف جمجمه در نزدیک چشم کشیده شود. این آسیب شاید خونریزی فوری ایجاد نکند، اما در این وضعیت سلول‌های مغزی له می‌شوند.

لوب پیشانی مرکز قضاوت، تصمیم‌گیری و کنترل خشم است. ضربه به پیشانی حتی بدون بیهوشی می‌تواند ماه‌ها بعد به صورت رفتارهای پرخاشگرانه، بی‌تفاوتی عاطفی یا از دست دادن حافظه خود را نشان دهد. از طرف دیگر صفحات غربالی در سقف بینی بسیار شکننده‌اند. ضربه به پیشانی می‌تواند این رشته‌های عصبی را قطع کرده و به طور دائمی حس بویایی و چشایی را از بین ببرد. شکستن سینوس‌های هوایی پیشانی راهی برای ورود هوای آلوده به داخل حفره جمجمه باز می‌کند که خطر عفونت مغزی یا مننژیت را به شدت افزایش می‌دهد.

۵- ضربه به زیر و پشت گوش (ماستوئید)

این برجستگی استخوانی پشت لاله گوش، بخشی از استخوان گیجگاهی است. ضربه به این ناحیه منطقه‌ای حیاتی را هدف قرار می‌دهد. عصب کنترل‌کننده عضلات صورت از کانال استخوانی باریکی در این ناحیه عبور می‌کند. شکستگی در این نقطه می‌تواند بلافاصله باعث فلج نیمه صورت، عدم توانایی در بستن چشم و کج شدن لب شود.

اگر شکستگی با پارگی پرده گوش همراه شود، باکتری‌های گوش میانی می‌توانند مستقیما به پرده‌های مغزی برسند و عفونت مرگباری ایجاد کنند. سرگیجه شدید چرخشی و اختلال تعادل از نشانه‌های شایع آسیب به این بخش است و ممکن است تا آخر عمر همراه فرد باقی بماند. بررسی علت سرگیجه و ارتباط آن با ضربه‌ای که به سر وارد شده، از بروز مشکلات دائمی و خطرناک جلوگیری می‌کند.

نواحی با حساسیت متوسط بعد از ضربه به سر

بیشتر آسیب‌های سر از نوع خفیف بوده و با وجود ایجاد علائم آزاردهنده، معمولا بدون جراحی یا ایجاد آسیب ساختاری دائمی بهبود پیدا می‌کنند. هرچند این نواحی به اندازه شقیقه یا قاعده جمجمه خطر جدی برای سلامت ایجاد نمی‌کنند، اما بی‌توجهی به آن‌ها می‌تواند منجر به عوارض بلندمدت یا پنهان شدن یک آسیب جدی‌تر شود.

فراموش نکنید که در بسیاری از مواقع این آسیب‌ها خطرناک هستند و برای درمان آسیب‌هایی مثل شکستگی جمجمه یا آسیب به اطراف چشم، لازم است از یک متخصص کمک بگیرید. در جدول زیر، به این نواحی و دلایل حساسیتشان اشاره شده است:

ناحیه آسیب‌دیده	نوع آسیب شایع	توضیحات
کنار گونه	شکستگی استخوان گونه، هماتوم (کبودی)، آسیب عصب اینفرااوربیتال	بی‌حسی دائمی گونه، لب بالا و لثه‌ها به دلیل آسیب عصب اینفرااوربیتال
نزدیک فک (مفصل گیجگاهی‌فکی و زاویه فک )	دررفتگی یا شکستگی کندیل فک، شکستگی زاویه فک، پارگی گوش	تهدید پنهان شنوایی به دلیل پارگی پرده گوش یا دررفتگی استخوانچه‌های شنوایی و شکستگی جمجمه
اطراف چشم	هماتوم عینکی یا کبودی دور چشم، شکستگی کف کاسه چشم، خونریزی زیر ملتحمه	شکستگی استخوان‌های نازک کف یا دیواره داخلی کاسه چشم، دوبینی شدید و محدودیت حرکات چشم

نواحی کم خطر ضربه به سر

بخش بزرگی از آناتومی سر وجود دارد که در برابر ضربات معمولی مقاوم‌تر بوده و به عنوان ناحیه کم‌خطرتر شناخته می‌شود. این موضوع به معنا نیست که آسیب در این نواحی بی‌اهمیت است، بلکه معمولا این ضربات به شرط عدم وجود علائم هشداردهنده، آسیب ساختاری جدی به مغز یا استخوان‌های اصلی جمجمه وارد نمی‌کنند. در ادامه به مهم‌ترین نواحی کم خطر ضربه به سر اشاره شده است:

• گونه‌ها:  آسیب‌های محدود به بافت نرم گونه معمولا جزو آسیب‌های سطحی طبقه‌بندی می‌شوند. در صورت ایجاد هرگونه بریدگی عمیق، لازم است برای بررسی سلامت عصب صورت و مجرای غده پاروتید از یک پزشک کمک بگیرید.
• پیشانی: اگرچه ضربه به پیشانی می‌تواند شدید باشد، اما پوست ضخیم و استخوان مقاوم این ناحیه، آن را به سپری محکم تبدیل کرده است. بریدگی‌های سطحی در این ناحیه معمولا با بخیه ساده ترمیم می‌شوند، اما ضربات شدیدتری که باعث تغییر در هوشیاری شوند، نیازمند بررسی فوری هستند.
• پوست سر: این ناحیه خون‌رسانی بسیار شدیدی دارد و حتی یک خراش کوچک می‌تواند خونریزی چشمگیری ایجاد کند. اگرچه این خونریزی ممکن است ترسناک به نظر برسد، اما معمولا با فشار مستقیم کنترل می‌شود و زخم‌های ساده آن در دسته آسیب‌های خفیف قرار می‌گیرند. با این وجود، لازم است در هنگام معاینه، شکستگی احتمالی زیرین در استخوان جمجمه رد شود .

بعد از ضربه به سر چه علائمی خطرناک است؟

شناخت علائم خطر پس از ضربه به سر، به اندازه دانستن محل آسیب اهمیت دارد. زیرا یک ضربه به ظاهر ساده می‌تواند به خونریزی داخلی، تورم مغز یا آسیب بافت عصبی منجر شود که علائم آن گاهی پس از چند دقیقه تا چند ساعت بعد بروز می‌کند. نکته حیاتی این است که برخی از این علائم، اورژانسی محسوب شده و نیاز به مراجعه فوری به پزشک دارند، در حالی که برخی دیگر معمولا بی‌خطر بوده و طی یکی دو هفته برطرف می‌شوند. در ادامه به این علائم اشاره کرده‌ایم:

علائم حیاتی و اورژانسی

در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر، باید بدون اتلاف وقت با اورژانس تماس بگیرید یا به نزدیک‌ترین مرکز درمانی مراجعه کنید:

• کاهش یا نوسان سطح هوشیاری: خواب‌آلودگی غیرعادی، عدم توانایی در بیدار ماندن در ساعات معمول، عدم توانایی در بیدار کردن فرد، یا از دست دادن هوشیاری حتی برای مدتی کوتاه
• استفراغ مکرر: استفراغ بیش از یک یا دو بار در یک بازه زمانی کوتاه
• تشنج یا حرکات غیرقابل‌کنترل: بروز تشنج، لرزش یا حرکات ناگهانی اندام‌ها
• ناهماهنگی و مشکلات حرکتی: ضعف یا بی‌حسی در یک یا چند اندام، مشکل در راه رفتن، حفظ تعادل یا کاهش هماهنگی بدن
• تغییرات بینایی و شنوایی: تاری دید، دوبینی، از دست دادن ناگهانی بینایی، یا مشاهده خون یا مایع شفاف از گوش یا بینی
• تغییرات گفتاری و شناختی: سخن گفتن به صورت بریده‌بریده و نامفهوم، فراموشی حاد، عدم توانایی در شناخت افراد آشنا، یا پرسش‌های تکراری و بی‌ربط
• تغییرات رفتاری و خلقی: پرخاشگری غیرعادی، بی‌قراری شدید، یا برعکس، بی‌تفاوتی و از دست دادن علاقه به محیط اطراف
• مردمک‌های نابرابر: بزرگ‌تر شدن یکی از مردمک‌ها نسبت به دیگری، یا عدم واکنش آن به نور
• سردرد شدید و مداوم: سردرد پیش‌رونده

نشت مایع یا خونریزی: خروج مایع شفاف یا خون از بینی یا گوش‌ها، یا کبودی پشت گوش و دور چشم

علائم معمول و نه چندان نگران‌کننده

برخی علائم اگرچه آزاردهنده هستند، اما معمولا بخشی از روند طبیعی بهبودی ضربه مغزی خفیف محسوب شده و طی ۲ هفته برطرف می‌شوند :

• سردرد خفیف
• حالت تهوع بدون استفراغ
• سرگیجه خفیف
• خستگی و کمبود انرژی
• تحریک‌پذیری و بدخلقی
• مشکلات تمرکز
• کاهش اشتها
• اختلالات خواب

به خاطر داشته باشید که اگر علائم خفیف بیش از ۲ هفته طول بکشند یا باعث نگرانی شما شوند، معمولا پزشک از سی تی اسکن مغز یا آزمایش‌های دیگر برای بررسی‌های دقیق‌تر کمک می‌گیرد.

علائم و نشانه‌های هشداردهنده در کودکان و نوزادان

علائم خطر در کودکان می‌تواند متفاوت باشد و والدین باید دقت بیشتری داشته باشند. در ادامه به مهم‌ترین علائم ضربه به سر در کودکان و نوزادان اشاره شده است:

• گریه‌ غیرقابل توقف
• خودداری از خوردن شیر یا غذا
• برجسته شدن نقطه نرم روی سر در نوزادان
• تغییر در الگوی خواب یا تغذیه

ضربه به سر تا چند ساعت خطرناک است؟

در آسیب‌های مغزی، ساعات اولیه پس از ضربه به عنوان ساعات طلایی شناخته می‌شود و هر دقیقه تاخیر ممکن است موجب مرگ فرد آسیب‌دیده شود. با این حال پژوهش‌های جدید نشان می‌دهند که مراجعه به بیمارستان حتی بعد از ۶۰ دقیقه اول نیز تا حد زیادی به حفظ جان بیمار کمک می کند.

در این وضعیت ممکن است علائم اولیه بیمار پس از آسیب برطرف شوند، اما با افزایش فشار داخل جمجمه و تجمع آرام خون، در معرض خطرات جدی یا حتی مرگ قرار بگیرد. متخصصان توصیه می‌کنند که فرد آسیب‌دیده حداقل تا ۲۴ ساعت به طور دقیق زیر نظر باشد، چرا که علائم هشداردهنده می‌توانند در این بازه پدیدار شوند.

در این وضعیت درمان خانگی ضربه به سر هیچ توجیهی ندارد، چون برخی علائم حتی ممکن است چند ساعت یا حتی چند روز پس از حادثه ظاهر شوند و مراقبت ویژه باید تا ۴۸ ساعت پس از آسیب ادامه پیدا کند.

چند ساعت بعد از ضربه به سر نباید خوابید؟

باوری قدیمی و نادرست در میان مردم رایج است که می‌گوید پس از ضربه به سر، فرد آسیب‌دیده نباید بخوابد. اما پروتکل‌های پزشکی امروز این دیدگاه را تایید نمی‌کنند. حقیقت این است که خوابیدن، به خودی خود، خطرناک نیست؛ آنچه خطرناک است، خواب‌رفتن به دلیل خونریزی مغزی و افزایش فشار داخل جمجمه است که ممکن است با خواب طبیعی اشتباه گرفته شود.

اگر ضربه خفیف بوده و فرد توسط پزشک معاینه و مرخص شده است، خوابیدن هیچ مشکلی ندارد. دوره مراقبت اصلی ۲۴ ساعت اول برای بزرگسالان و کودکان و ۴۸ ساعت برای نوزادان است که در این مدت باید هر ۲ تا ۳ ساعت یکبار، حتی در طول شب، فرد را از خواب بیدار کرد تا از طبیعی بودن سطح هوشیاری او اطمینان حاصل شود. در صورت مشاهده ناتوانی در بیدار شدن، پاسخ‌های نامفهوم یا عدم واکنش به محرک‌ها پس از بیداری، بهتر است در اولین فرصت از بهترین دکتر مغز و اعصاب تهران کمک بگیرید.

ضربه به پشت سر خطرناک است؟

ضربه به پشت سر، یکی از خطرناک‌ترین انواع آسیب‌های مغزی است. برخلاف ضربه به پیشانی که استخوان ضخیم آن تا حدی از مغز محافظت می‌کند، ناحیه پس سری به واسطه ساختار آناتومیک خود، ریسک‌های پنهان بیشتری دارد. در صورت شدید بودن ضربه ممکن است بخش‌های خلفی و قاعده جمجمه شکسته شوند.

امواج شوک ناشی از این ضربه ممکن است مستقیما به لوب‌های پس سری که مرکز پردازش بینایی هستند و ساقه مغز که مرکز کنترل تنفس و هوشیاری است، منتقل شده و حتی باعث پارگی پرده‌های محافظ مغز (مننژ) می‌شوند. بررسی‌ها نشان می‌دهند که آسیب تروماتیک مغز حتی در درجات خفیف خود نیز می‌تواند با عوارض پایداری مانند اختلال در تمرکز، تغییرات شخصیتی، و سردردهای مزمن همراه باشد و به همین دلیل پیگیری‌های پس از درمان، نقشی حیاتی در جلوگیری از بروز مشکلات جدی دارد.

ضربه به پیشانی خطرناک است؟

ضربه به پیشانی از آن دست آسیب‌هایی است که اغلب کم‌خطر تلقی می‌شود، چرا که استخوان ضخیم پیشانی مانند یک سپر محکم از مغز محافظت می‌کند و در بسیاری از موارد، ضربه تنها به یک کبودی محدود می‌شود. اما در صورتی که این ضربه شدید باشد، موجب پرتاب شدن مغز به سمت جلو می‌شود. در این وضعیت در کسری از ثانیه، مغز به سمت عقب بازگشته و به استخوان سخت پشت سر (لوب پس سری) برخورد می‌کند. در این وضعیت یک ضربه ساده به پیشانی می‌تواند منجر به خونریزی یا هماتوم در پشت مغز شود.

آسیب‌های ثانویه معمولا خاموش هستند و علائمی مانند سردرد پیش‌رونده، استفراغ یا گیجی ممکن است ساعت‌ها پس از حادثه اولیه ظاهر شوند. بنابراین، هرچند تورم روی پیشانی اغلب بی‌خطر است، اما در صورت مشاهده هرگونه علامت عصبی پس از آن، باید از یک متخصص کمک بگیرید.

ضربه به کدام قسمت سر خطرناکه؟

در پاسخ به این سوال که ضربه به کدام قسمت سر خطرناکه باید بگوییم که شقیقه، پشت سر و اطراف گوش تهدیدکننده‌ترین نواحی در برابر ضربه هستند. ضربه به شقیقه به دلیل نازکی استخوان و عبور سرخرگ حیاتی مننژیال میانی از زیر آن، می‌تواند به سرعت خونریزی مرگبار هماتوم اپیدورال را ایجاد کند. از سوی دیگر، ضربه به پشت سر به دلیل انتقال مستقیم نیرو به مرکز بینایی و ساقه مغز بسیار خطرناک است و می‌تواند با شکستگی‌های پنهان در قاعده جمجمه همراه شود.

Those individuals who are immediately at high risk are the elderly population, because as you get older your brain atrophies and becomes smaller. As a result, the veins and blood vessels in your brain are stretched and more fragile, so a jarring injury to your head can cause an injury to your blood vessel that can cause bleeding in your brain. People who are taking blood thinners are at increased risk for these types of injuries as well as a population that can’t state if they have any symptoms such as people with Alzheimer’s disease or dementia

ضربه به سر سالمندان، خطرات بیشتری نسبت به سایر افراد دارد، زیرا با افزایش سن، مغز تحلیل رفته و کوچک‌تر می‌شود. در نتیجه، وریدها و عروق خونی در مغز کشیده و شکننده‌تر می‌شوند، بنابراین یک ضربه تکان‌دهنده به سر می‌تواند به رگ‌های خونی آسیب رسانده و باعث خونریزی در مغز شود.

افرادی که داروهای رقیق‌کننده خون مصرف می‌کنند و همچنین افراد مبتلا به آلزایمر و زوال عقل که قادر به بیان علائم خود نیستند نیز در معرض بیشترین آسیب‌ها قرار دارند.

به نقل از وب‌سایت northwestern

سخن نهایی

در این مقاله به این سوال که ضربه به کدام قسمت سر خطرناکه، پاسخ دادیم. حقیقت این است که آسیب‌های سر به هیچ وجه قابل پیش‌بینی نیستند و یک ضربه ساده می‌تواند در سکوت به یک فاجعه مرگبار تبدیل شود. مهم‌ترین اقدام، مشاهده دقیق فرد آسیب‌دیده در ۲۴ تا ۴۸ ساعت اول و مراجعه بی‌درنگ به پزشک در صورت بروز هرگونه علامت خطر است.

در صورتی که بعد از ضربه به سر علائم خاصی را تجربه می‌کنید یا در مورد این موضوع سوال  دارید، می‌توانید با ویزیت آنلاین متخصص مغز و اعصاب از بی‌خطر بودن علائم مطمئن شوید. همچنین درمانکده این امکان را برای شما فراهم کرده است که در کنار مشاوره آنلاین از بهترین متخصصان، در صورت نیاز از آن‌ها نوبت ویزیت حضوری بگیرید.

سوالات متداول

منابع: hopkinsmedicine | webmd | universityofcalifornia