اسکیزوفرنی کاتاتونیایی چیست؟ [علت، علائم + ۵ روش درمان]

اسکیزوفرنی کاتاتونیایی یا کاتاتونیک زیر مجموعه بیماری اسکیزوفرنی است که در آن، اختلالات روانی با تغییرات قابل توجهی در رفتار و حرکات بدن همراه می‌شوند. این نوع اختلال روانی فقط بر جنبه ادراکی و شناختی فرد تاثیر نمی‌گذارد؛ بلکه موجب بروز حالت‌های غیر معمول جسمی مانند بی‌حرکتی طولانی‌مدت، سکوت یا حرکات مکرر و بی‌هدف می‌شود. بررسی علائم و علل اختلال کاتاتونیا اهمیت زیادی دارد؛ زیرا تشخیص به موقع آن می‌تواند از بروز پیامدهای خطرناک جسمی و روانی جلوگیری کند و مسیر درمان موثری برای بیمار فراهم سازد. در این مقاله از مجله سلامت درمانکده همراه ما باشید تا شما را با علل، علائم و روش درمان اسکیزوفرنی کاتاتونیایی بیشتر آشنا کنیم.

اسکیزوفرنی کاتاتونیایی یا اختلال کاتاتونیا چیست؟

برای درک درست اسکیزوفرنی کاتاتونیایی، ابتدا باید بدانید اسکیزوفرنی چیست. بیماری اسکیزوفرنی یکی از اختلالات روانی جدی است که انواع مختلفی دارد. این اختلال باعث می‌شود فرد نتواند بین واقعیت و خیال تمایز قائل شود. منظور از اسکیزوفرنی کاتاتونیا، مجموعه علائمی است که دارای ویژگی کاتاتونیا باشند. کاتاتونیا به وضعیتی گفته می‌شود که در آن، واکنش فرد نسبت به محیط اطرافش کاهش پیدا می‌کند و اغلب علائم حرکتی غیر عادی یا حرکت و رفتارهای تکراری دارد. در واقع، آگاهی فرد مبتلا به اسکیزوفرنی کاتاتونیایی نسبت به محیط پیرامونش مختل می‌شود و تعامل خود را با دنیای بیرون از دست می‌دهد. اغلب افراد مبتلا به این اختلال، تحرک بسیار پایینی دارند و نمی‌توانند به درستی به دستورالعمل‌ها پاسخ دهند.

نمی‌دونی بهترین درمان برای اسکیزوفرنی کاتاتونیایی چیه؟

همین حالا با متخصص مشورت کن

بهترین روانپزشک تهران بهترین دکتر روانپزشک آنلاین تهران

در گذشته، محققات بر این باور بودند که کاتاتونیا زیر مجموعه اسکیزوفرنی است و فقط در افراد مبتلا به این اختلال بروز می‌کند؛ اما با انجام تحقیقات بیشتر متوجه شدند که اختلال کاتاتونیا می‌تواند طیف گسترده‌ای از بیماری‌های روانی مانند اختلال دوقطبی را در بربگیرد. با این حال، نمی‌توان گفت اسکیزوفرنی و کاتاتونیا با هم مرتبط نیستند. این ۲ اختلال تا حد زیادی به همدیگر گره خورده‌اند. اگر کنجکاوید درباره تفاوت دوقطبی و اسکیزوفرنی بیشتر بخوانید، می‌توانید مقاله مرتبط با آن را در درمانکده مطالعه کنید.

علائم اسکیزوفرنی کاتاتونیایی

در گذشته بر ای اختلال کاتاتونیا بیش از ۴۰ نشانه در نظر می‌گرفتند که به ۲ بخش، رفتارهای سوق‌دهنده به سمت بی‌تحرکی و رفتارهای تحریک‌کننده بیش‌فعالی، تقسیم می‌شدند. در حال حاضر، در کتابچه راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی انجمن روانپزشکی آمریکا (DSM-۵)، علائم اسکیزوفرنی کاتاتونیایی به ۱۲ نشانه رسمی محدود شده‌اند که دکتر روانپزشک برای تشخیص اختلال کاتاتونیک آن‌ها را در فرد مورد بررسی قرار می‌دهد. این علائم شامل موارد زیر هستند:

• تحریک‌پذیری(Agitation): فرد بدون هیچ دلیل واضحی و بدون اینکه تحت تاثیر محرک‌های خارجی باشد، ناراحت، بیش‌فعال، سراسیمه و بی‌قرار می‌شود.
• کاتالپسی (Catalepsy): به معنی سفتی عضلات و ثابت بودن وضعیت بدن، بدون توجه به محرک‌های خارجی است.
• اکولالیا (Echolalia): فرد صداها یا کلماتی را که دیگران می‌گویند را تکرار می‌کند.
• اکوپراکسی (Echopraxia): فرد حرکات و رفتارهای دیگران را تقلید یا تکرار می‌کند.
• کج و معوج کردن صورت (Grimacing): صورت را به حالت غیر عادی و ثابت نگه می‌دارد که معمولا در آن حالت، عضلات صورت سفت و منقبض هستند.
• رفتارگرایی (Mannerism): فرد حرکات معمولی و عادی را به شکل غیرعادی و اغراق‌آمیز انجام می‌دهد.
• موتیسم یا لالی انتخابی (Mutism): فرد توانایی تکلم دارد؛ اما در موقعیت یا در برابر افراد خاص پاسخ کلامی نمی‌دهد. (برای درک بهتر اینکه موتیسم چیست، می‌توانید مقاله مرتبط با آن را در درمانکده بخوانید.)
• منفی‌گرایی (Negativism): فرد بدون هیچ دلیل منطقی به اتفاقی که در اطرافش می‌افتد، واکنش نشان نمی‌دهد.
• ژست گرفتن (Posturing): فرد خود را در موقعیت خاصی مانند بالا نگه داشتن پا یا قسمتی از بدن برخلاف جاذبه قرار می‌دهد. این وضعیت برای افرادی که دچار کاتاتونیا نیستند، آزاردهنده است.
• حرکات تکراری بدون دلیل (Stereotypy): فرد حرکات تکراری بی‌هدف مانند بازی با انگشت، مالیدن بدن و بالا انداختن شانه انجام می‌دهد.
• بی‌حوصلگی یا عدم ارتباط فعال با محیط (Stupor): در این حالت، فرد بیدار است اما به آن‌چه در اطرافش اتفاق می‌افتد، واکنش نشان نمی‌دهد. این افراد معمولا به محرک‌های دردناک مانند نیشگون گرفتن، فشار یا لگد پاسخ نمی‌دهند.
• انعطاف‌پذیری مومی شکل (Waxy flexibility): بیمار در برابر تلاش برای هرگونه تغییر وضعیت مقاومت می‌کند و معمولا در همان وضعیت دشوار و غیر عادی، با وجود آزاردهنده بودن، باقی می‌ماند. در چنین حالتی، چهره بیمار سفت و انعطاف‌ناپذیر است و نمی‌تواند آن را تکان دهد.

علائمت شبیه اسکیزوفرنی کاتاتونیاییه؟

با چند کلیک ساده از متخصص نوبت بگیر تا درمانت شروع بشه

بهترین متخصص اسکیزوفرنی در تهران

علت بروز اختلال کاتاتونیا چیست؟

در حال حاضر، به طور قطعی مشخص نیست که چه چیزی باعث بروز اسکیزوفرنی همراه با کاتاتونیا می‌شود. پژوهش‌ها نشان می‌دهند که اختلال در عملکرد مغز نقش مهمی در ایجاد انواع اسکیزوفرنی دارد. با این حال، هنوز روشن نیست که چرا این اختلال در عملکرد مغز رخ می‌دهد. دانشمندان بر این باورند که ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محرک‌های محیطی مانند استرس می‌توانند باعث ایجاد اختلال در عملکرد مغز ‌شوند.

همچنین محققان معتقدند که عدم تعادل در ترشح دوپامین (یک انتقال‌دهنده عصبی) در شروع علائم اسکیزوفرنی نقش دارد. پژوهش‌های دیگر حاکی از آن است که تغییر در سطح سایر انتقال‌دهنده‌های عصبی مثل سروتونین، می‌توانند در این موضوع دخیل باشند.

به طور کلی، می‌توان عوامل خطر ابتلا به اسکیزوفرنی کاتاتونیایی را شامل موارد زیر دانست:

• ژنتیک: افرادی که در خانواده‌شان سابقه اسکیزوفرنی وجود دارد، ریسک بیشتری برای ابتلا به این بیماری دارند.
• عفونت ویروسی: برخی مطالعات اخیر نشان می‌دهند که عفونت‌های ویروسی ممکن است کودک را مستعد ابتلا به اسکیزوفرنی کنند.
• مشکلات مادرزادی مغز: شامل مشکلاتی می‌شوند که هنگام رشد مغز جنین در رحم، قبل از تولد اتفاق می‌افتند.
• تغذیه نامناسب در دوران جنینی: اگر در دوران بارداری، جنین دچار سوءتغذیه شود، احتمال ابتلا به اسکیزوفرنی بیشتر می‌شود.
• استرس: استرس شدید در اوایل زندگی ممکن است در شکل‌گیری اسکیزوفرنی نقش داشته باشد. معمولا تجربه‌های استرس‌زا درست قبل از ظاهر شدن اسکیزوفرنی رخ می‌دهند.
• بدرفتاری یا ضربه روحی در کودکی: برخی تحقیقات نشان می‌دهند بین آسیب‌های دوران کودکی و اسکیزوفرنی ارتباط وجود دارد.
• مصرف مواد: تاثیر مواد مخدر بر اعصاب و روان را نمی‌توان بی‌ارتباط با اسکیزوفرنی کاتاتونیایی دانست.

Catatonia is a syndrome — a collection of signs and symptoms — where your brain doesn’t manage muscle movement signals as it should and you behave abnormally. It happens with many other conditions, but schizophrenia is frequently associated with catatonia. Once thought to be the only condition associated with catatonia, it’s now known that bipolar disorder is more commonly associated with catatonia and that catatonia occurs alongside a number of medical and mental health conditions.

کاتاتونیا یک سندرم است – مجموعه‌ای از علائم و نشانه‌ها – که در آن مغز شما سیگنال‌های حرکت عضلانی را به درستی مدیریت نمی‌کند و شما رفتاری غیرطبیعی از خود نشان می‌دهید. این وضعیت با بسیاری از شرایط دیگر رخ می‌دهد، اما اسکیزوفرنی اغلب با کاتاتونیا همراه است. در گذشته تصور می‌شد که تنها وضعیت مرتبط با کاتاتونیا، اسکیزوفرنی است، اما اکنون مشخص شده است که اختلال دوقطبی بیشتر با کاتاتونیا همراه است و کاتاتونیا در کنار تعدادی از شرایط پزشکی و سلامت روان رخ می‌دهد.

به نقل از سایت: clevelandclinic

کدام اختلالات روانی و بیماری‌های جسمی باعث اختلال کاتاتونیا می‌شوند؟

برخی شرایط سلامت روان و شرایط پزشکی می‌توانند در بروز کاتاتونیا نقش داشته باشند؛ از جمله:

• اختلال دوقطبی
• روانگسیختگی یا اسکیزوفرنی
• اوتیسم
• افسردگی (اگر کنجکاوید بدانید علائم افسردگی چیست، می‌توانید مقاله مرتبط با آن را در درمانکده بخوانید.)
• سکته مغزی
• تومورها
• اختلالات خودایمنی مانند لوپوس
• اختلالات مغزی
• مشکلات متابولیک مانند بیماری تیروئید
• سطوح پایین سدیم (هیپوناترمی)
• لخته شدن خون در مغز (ترومبوز سینوس وریدی مغزی)

لازم به ذکر است، شرایطی مانند مننژیت، آنسفالیت یا عفونت‌های جدی ناشی از باکتری‌ها، ویروس‌ها یا قارچ‌ها نیز می‌توانند منجر به رفتار کاتاتونیک شوند.

اسکیزوفرنی کاتاتونیایی در کودکان چگونه است؟

اختلال کاتاتونیا می‌تواند علاوه بر بزرگسالان، کودکان را هم تحت تاثیر قرار دهد و موجب بروز رفتار غیر عادی در آن‌ها شود. این اختلال معمولا در کودکان بالای ۱۲ سال بروز می‌کند و علائم اصلی آن مانند روانپریشی از اواسط تا اواخر دوره نوجوانی ظاهر می‌شوند. متخصصان معتقدند، اسکیزوفرنی کاتاتونیک در کودکان می‌تواند نتیجه اختلال رشدی مانند ناتوانی ذهنی باشد. همچنین ژنتیک و عوامل محیطی ناشناخته هم با ایجاد این اختلال بی‌ارتباط نیستند.

روش تشخیص اسکیزوفرنی کاتاتونیایی

برای تشخیص این اختلال باید به بهترین متخصص اسکیزوفرنی مراجعه کنید. پزشک ابتدا معاینه فیزیکی انجام می‌دهد تا حرکات و رفتارهای غیر طبیعی فرد را بررسی کند. سپس در مورد سوابق پزشکی، تاریخچه سلامت روان و داروهای مصرفی فرد سوالاتی می‌پرسد. در حال حاضر، آزمایش و تست تشخیصی خاصی وجود ندارند که بتوان از آن‌ها برای تایید این اختلال کمک گرفت. پزشک متخصص زمانی اسکیزوفرنی کاتاتونیایی را تایید می‌کند که حداقل سه مورد از علائم بیماری در فرد وجود داشته باشند. همچنین ممکن است برای تایید نهایی از آزمایشات و اسکن‌های تصویربرداری همچون موارد زیر استفاده کند:

آزمایش‌های مورد نیاز برای تایید اسکیزوفرنی کاتاتونیایی	توضیحات
اسکن MRI و CT	برای جستجوی ناهنجاری‌ها در ساختار مغز
الکتروانسفالوگرام (EEG)	برای بررسی عملکرد مغز بیمار
آزمایش‌های خون، ادرار و مایع مغزی‌نخاعی	ارزیابی تغییرات شیمیایی در مایعات بدن و مسمومیت با فلزات سنگین، عفونت‌ها و موارد دیگر
ارزیابی روان‌شناختی	بررسی افکار، احساسات و الگوهای رفتاری فرد و وجود تمایل به آسیب رساندن به خود یا دیگران

برای درمان اختلال کاتاتونیایی چه می‌توان کرد؟

اختلال اسکیزوفرنی معمولا تا آخر عمر همراه فرد است؛ اما علائم کاتاتونیا بهبود پیدا می‌کنند. یادتان باشد، اسکیزوفرنی به درمان دائمی نیاز دارد و حتی اگر فرد مبتلا به این اختلال احساس کند بهتر شده و علائم بیماری از بین رفته‌اند، همچنان باید تحت نظر روانپزشک آنلاین باشد یا به صورت دوره‌ای در جلسات حضوری مشاوره شرکت کند. در غیر این صورت، ممکن است علائم بیماری بازگردند.

در حال حاضر، پزشکان برای تمام اشکال مختلف اسکیزوفرنی، درمان یکسانی در نظر می‌گیرند. انتخاب بهترین روش درمان می‌تواند بسته به نوع و شدت اسکیزوفرنی، علائم اولیه، سن و شرایط سلامتی فرد متفاوت باشد. گزینه‌های درمانی شامل موارد زیر هستند:

۱- دارو درمانی

داروهایی که روانپزشک ممکن است برای این اختلال تجویز کند، عبارت‌اند از:

• بنزودیازپین‌ها: داروهایی با مکانیسم اثر آرام‌بخشی هستند که بیشتر برای اسکیزوفرنی همراه با کاتاتونیا استفاده می‌شوند. این دارو سریع‌الاثر است و معمولا به صورت وریدی (تزریق به داخل ورید) تجویز می‌شود. بنزودیازپین‌ها باید حتما زیر نظر متخصص سلامت روان مصرف شوند؛ زیرا در صورت استفاده طولانی‌مدت، خطر وابستگی وجود دارد.
• باربیتورات‌ها: این داروها در دسته داروهای ضد افسردگی یا آرام‌بخش جای دارند و باعث سرکوب سیستم عصبی مرکزی می‌شوند. اثرات باربیتورات‌ها از آرام‌بخشی خفیف تا بیهوشی کامل متغیر است، اما به سرعت می‌توانند علائم اختلال کاتاتونیا را تسکین ‌دهند. با این حال، باید زیر نظر روانپزشک مصرف شوند؛ زیرا در صورت استفاده طولانی‌مدت احتمال خطر وابستگی وجود دارد.
• داروهای ضد افسردگی و تثبیت‌کننده خلق و خو: مبتلایان به اسکیزوفرنی کاتاتونیایی معمولا درگیر سایر مشکلات سلامت روان مانند افسردگی هستند. پزشک برای کنترل این مشکل، داروهای ضد افسردگی تجویز می‌کند.

۲- الکتروشوک درمانی (ECT)

در صورتی که داروها به اندازه کافی موثر نباشند، پزشک ممکن است ECT یا درمان با الکتروشوک را پیشنهاد دهد. این روش معمولا برای اشکال جدی کاتاتونیا که نیاز به درمان سریع دارند، استفاده می‌شود. در روش ECT که نوعی تحریک مغزی به‌شمار می‌آید، جریان الکتریسیته از مغز عبور داده می‌شود. این روش می‌تواند عوارض جانبی مانند گیجی یا از دست دادن موقت حافظه به همراه داشته باشد. پزشکان معتقدند ECT با افزایش جریان خون به بخش‌های خاصی از مغز، مانند نواحی‌ا‌ی که فعالیت GABA را کنترل می‌کنند، به بهبود کاتاتونیا کمک می‌کند.

۳- تحریک مغناطیسی ترانس کرانیال (TMS)

زمانی که دارودرمانی برای اسکیزوفرنی کاتاتونیایی موثر نباشد یا فرد نتواند عوارض ECT را تحمل کند، پزشک ممکن است درمان با تحریک مغناطیسی ترانس کرانیال یا در برخی مواقع، تحریک مغناطیسی فراجمجمه‌ای (rTMS) را پیشنهاد دهد. در طول جلسه تحریک مغناطیسی مغز، بیمار یک کلاه مخصوص را روی سر می‌گذارد تا پالس‌های مغناطیسی به مغز ارسال شوند. این فرآیند، سلول‌های عصبی را مورد هدف قرار می‌دهد و به تسکین علائم کمک می‌کند. محققان معتقدند، روش TMS به دلیل اینکه نقاط خاصی از مغز را مورد هدف قرار می‌دهد و مشکلات کمتری برای حافظه ایجاد می‌کند، از روش ECT بهتر است. با این حال، باید بگوییم که تحریک مغناطیسی مغز یک روش جدیدتر از ECT است و تحقیقات در مورد اثربخشی آن، هنوز کامل نیست.

۴- روان‌ درمانی

دارودرمانی و تحریک مغز خط اول درمان اسکیزوفرنی کاتاتونیایی هستند. با این حال، متخصصان سلامت روان در برخی شرایط خاص (زمانی که اختلال کاتاتونیا ناشی از ترس و اضطراب باشد)، روش روان‌درمانی را پیشنهاد می‌دهند. این روش به فرد کمک می‌کند تا محرک‌های عاطفی پنهان پشت علائم خود را شناسایی و مدیریت کند.

۵- آموزش مهارت‌های اجتماعی و شغلی

درمانگر مهارت‌های لازم برای زندگی مستقل را به فرد آموزش می‌دهد و به او کمک می‌کند تا به دیگران وابسته نباشد. مواردی همچون آماده کردن وعده غذایی، ارتباط با دیگران، حضور در گروه‌های حمایتی، پیدا کردن خانه و کار از جمله مهارت‌هایی هستند که در جلسات مشاوره به فرد آموزش داده می‌شوند.

عوارض اختلال کاتاتونیا

اگر اختلال کاتاتونیا به موقع درمان نشود، می‌تواند منجر به مشکلات جدی در سلامت جسم و روان فرد و نزدیکانش شود. مهم‌ترین عوارض جانبی اسکیزوفرنی کاتاتونیایی که بخش زیادی از زندگی فرد را تحت تاثیر قرار می‌دهند، عبارت‌اند از:

• افسردگی
• افکار یا رفتارهای خودکشی
• سوءتغذیه
• مشکلات بهداشتی و رعایت نکردن نظافت شخصی
• مصرف مواد مخدر یا الکل
• ناتوانی در پیدا کردن یا حفظ شغل
• زندان رفتن
• تعارض‌های شدید خانوادگی
• ناتوانی در تحصیل یا ادامه حضور در مدرسه و سایر مراکز آموزشی
• قربانی یا مرتکب جرم شدن
• ابتلا به بیماری‌های مرتبط با مصرف بیش از حد سیگار

کاتاتونیا به ندرت می‌تواند باعث مشکلات تهدیدکننده زندگی شود و بر نحوه عملکرد بدن تاثیر منفی بگذارد؛ مگر اینکه به کاتاتونیای بدخیم مبتلا باشید. این نوع اختلالا کاتاتونیا بر فرآیندهای خودکار بدن مانند ضربان قلب، تنفس و فشار خون تاثیر می‌گذارد و می‌تواند کشنده باشد؛ به همین دلیل نیاز به درمان فوری دارد.

آیا پیشگیری از اختلال اسکیزوفرنی کاتاتونیک امکان‌پذیر است؟

در حال حاضر، متخصصان علت دقیق ابتلا به اسکیزوفرنی کاتاتونیایی را نمی‌دانند و از آن‌جایی که این اختلال به طور غیر قابل‌ پیش‌بینی رخ می‌دهد، نمی‌توان جلوی بروز آن را گرفت یا خطر ابتلا به آن را کاهش داد. همچنین در بسیاری از موارد، این اختلال ژنتیکی است؛ بنابراین نمی‌توان از آن جلوگیری کرد.

کلام پایانی

اسکیزوفرنی کاتاتونیایی یک وضعیت جدی مرتبط با سلامت روان است که با مشکلاتی در فعالیت‌های حرکتی مانند حرکات تکراری، حالت بهت و سفتی عضلات همراه می‌شود. این اختلال می‌تواند توانایی فرد برای انجام کارهای روزمره را مختل کند و نیازمند درمان فوری است. اگر به موقع برای درمان به روانپزشک مراجعه کنید، می‌توان علائم آن را مدیریت کرد و مانع بروز عوارض جانبی جدی شد. گزینه‌های درمانی بسته به شدت علائم، شامل دارودرمانی (بنزودیازپین‌ها، باربیتورات‌ها و داروهای ضد افسردگی)، الکتروشوک درمانی (ECT)، تحریک مغناطیسی مغز (TMS) یا روان‌درمانی هستند.

ما در این مقاله از مجله درمانکده شما را با علل، علائم و روش‌های درمان اسکیزوفرنی کاتاتونیک آشنا کردیم. اگر در این مورد سوالات بیشتری دارید، می‌توانید به وب‌سایت درمانکده سر بزنید و از بهترین پزشکان متخصص همچون دکتر روانپزشک مشورت بگیرید. همچنین درمانکده امکان دریافت نوبت اینترنتی جهت مراجعه حضوری یا مشاوره آنلاین تلفنی، متنی و تصویری را برای شما فراهم کرده است.

سوالات متداول

منابع: clevelandclinic | ncbi | webmd