بی خوابی صرفاً به معنی کم خوابیدن یا دیر به خواب رفتن نیست.

بی خوابی را چگونه کنترل کنیم؟ + 5 تکنیک برای رفع بی خوابی

در انتظار بازبینی توسط تیم پزشکی درمانکده

بی خوابی یک اختلال رایج است که باعث می‌شود به سختی به خواب بروید، نتوانید به طور پیوسته چند ساعت بخوابید یا زود بیدار شوید. این مشکل می‌تواند به خواب‌آلودگی، تمرکز ضعیف و تحریک‌پذیری در طول روز و ناتوانی در احساس سرحالی بعد از بیدار شدن منجر شود. خوشبختانه، لازم نیست بی خوابی را تحمل کنید. چرا که ایجاد تغییرات ساده در سبک زندگی روزمره غالبا کمک‌کننده است. برای اینکه با این اختلال و نحوه درمان آن آشنا شوید، این مقاله از مجله درمانکده را تا انتها بخوانید.

انواع بی خوابی

شروع علائم بی‌ خوابی می‌تواند در هر سنی رخ دهد، اما غالبا اولین اپیزود در اوایل جوانی اتفاق می‌افتد. شروع علائم در کودکی یا نوجوانی شیوع کمتری دارد. در زنان، بی‌خوابی ممکن است در طول یائسگی آغاز شود و حتی بعد از رفع سایر علائم مانند گرگرفتگی ادامه یابد. به‌علاوه، بی‌خوابی ممکن است در اواخر زندگی شروع شود که در این مورد اغلب با سایر بیماری‌های جسمی مرتبط است.

مرد جوان مبتلا به بی خوابی که روی تخت دراز کشیده است و به سقف نگاه می‌کند
معمولا بی‌خوابی اولین بار در اوایل دوران جوانی رخ می‌دهد.

بی‌خوابی می‌تواند به صورت اپیزودیک، مزمن یا عودشونده دسته‌بندی شود. نوعی از بی‌خوابی که بین یک تا سه ماه طول بکشد، «بی‌خوابی اپیزودیک» یا «بی‌خوابی موقعیتی» است. اگر علائم بیشتر از سه ماه طول بکشد، «بی‌خوابی مزمن» رخ می‌دهد. اگر 2 یا تعداد بیشتری اپیزود در فاصله‌ یک سال رخ دهد، مشکل به عنوان «بی‌خوابی عودشونده» در نظر گرفته می‌شود. 

بی‌خوابی موقعیتی از چند روز تا چند هفته طول می‌کشد و اغلب وابسته به اتفاقات زندگی یا تغییرات سریع در برنامه‌ استراحت یا محیط اطراف است. این نوع بی‌خوابی معمولا با فروکش کردن اتفاقات ذکر شده حل می‌شود. برای بعضی افراد، احتمالا آن‌هایی که نسبت به اختلالات خواب حساس‌ترند، بی‌خوابی ممکن است تا مدت طولانی پس از فروکش کردن اتفاق اصلی ادامه یابد.

فاکتورهایی که باعث شروع بی‌خوابی می‌شوند، ممکن است با فاکتورهایی که باعث تداوم آن می‌شوند، تفاوت داشته باشند. برای مثال، فردی که برای یک جراحت دردناک بستری شده است، ممکن است بعدا دچار مشکلاتی در رابطه با خواب شود. برانگیختگی و بی‌خوابی موقعیتی می‌تواند سپس تداوم یافته و به بی‌خوابی مزمن بدل شود. چنین روندی ممکن است در موارد اضطراب روانی حاد یا سایر اختلالات ذهنی هم رخ دهد. برای مثال، بی‌خوابی ایجاد شده به سبب افسردگی ماژور می‌تواند حتی بعد از حل افسردگی، ادامه یابد.

در بعضی موارد، بی‌خوابی ممکن است به طور ناگهانی و بدون هیچ محرک شناخته شده‌ای شروع شود. خصوصیات بی‌خوابی ممکن است در طول زمان تغییر یابد. بسیاری از افراد مبتلا به بی‌خوابی، سابقه‌ خواب سبک را قبل از شروع مشکلات مداوم خواب داشته‌اند. 

شکایت از بی‌خوابی در میان سالمندان شایع‌تر است. نوع علائم با افزایش سن تغییر می‌کند؛ به این صورت که مشکل در به خواب رفتن در بین جوانان و مشکل در حفظ خواب در بین میانسالان رایج‌تر است.  مشکل در شروع و حفظ خواب می‌تواند در کودکان و نوجوانان هم رخ دهد، اما در طول این مراحل رشد، اطلاعات محدودی در مورد شیوع، عوامل خطر و بیماری‌های زمینه‌ای وجود دارد.

مشکل خواب در دوران کودکی و نوجوانی می‌تواند از فاکتورهای تربیتی (برای مثال، کودکی که یاد نمی‌گیرد بدون حضور والدین بخوابد) یا از نداشتن برنامه‌ منظم ناشی شود. در بی‌خوابی کودکان و نوجوانان، فاکتورهای روانی و پزشکی هم می‌توانند نقش داشته باشند.

بیشتر بدانید: چرا دچار پرواز زدگی (جت لگ) می‌شویم؟

مردی که به صورت بیدار روی تخت دراز کشیده است
بی‌خوابی می‌تواند در همه گروه‌های سنی رخ دهد، اما با افزایش سن احتمال بروز آن بیشتر می‌شود.

علائم بی خوابی

معیار تشخیص بی خوابی شامل مشکل در به خواب رفتن یا حفظ خواب، زود بیدار شدن و ناتوانی در بازگشت به رختخواب است. این مشکلات باعث اضطراب و اختلال قابل‌توجه در چند حوزه‌ عملکردی فرد، از جمله حوزه‌های اجتماعی، دانشگاهی، رفتاری و شغلی، می‌شوند. شکایت اصلی، نارضایتی از کمیت یا کیفیت خواب به همراه یک یا چند مورد از علائم زیر است: 

اگر فرصت کافی برای خوابیدن وجود داشته باشد اما به مدت حداقل سه ماه و حداقل سه روز در هفته مشکلات زیر را تجربه کنید، شما به بی خوابی مبتلا هستید:

  • شکایت از پایین بودن کمیت یا کیفیت خواب همراه با یک یا چند علامت زیر:
  1. مشکل در شروع خواب: در کودکان، این علامت ممکن است به صورت مشکل در خوابیدن بدون دخالت والدین بروز کند.
  2. مشکل در حفظ خواب: به صورت بیدار شدن مکرر یا مشکل در بازگشت به خواب بعد از بیدار شدن، تعریف می‌شود. (در کودکان، این علامت ممکن است به صورت مشکل در بازگشت به رختخواب بدون دخالت والدین بروز کند.)
  3. بیدار شدن زودهنگام در صبح و ناتوانی در به خواب رفتن دوباره.
  • اختلال خواب باعث پریشانی قابل‌توجه یا اختلال در حوزه‌های عملکردی اجتماعی، شغلی، تحصیلی، دانشگاهی، رفتاری یا دیگر حوزه‌ها می‌شود. 
  • بی‌ خوابی توسط سایر اختلالات (حملات خواب، مشکل تنفس در حین خواب، مشکل در ریتم شبانه‌روزی یا رفتارهای غیرعادی در هنگام خواب) توجیه نمی‌شود یا انحصارا در طول این اختلالات رخ نمی‌دهد. 
  • بی‌خوابی نمی‌تواند به اثرات روانی داروها یا مواد مخدر نسبت داده شود. 
  • اختلالات ذهنی و بیماری‌های جسمی که به طور هم‌زمان وجود دارند، نمی‌توانند شکایت بی‌خوابی را توجیه کنند.

در صورت لزوم می توانید با دکتر روانشناس آنلاین مشورت کنید و هم می توانید به صورت حضوری به متخصص روانشناس مراجعه کنید.

فردی که روی تخت دراز کشیده و بالش را روی سر خود قرار داده است
معیارهای تشخیصی بی‌خوابی شامل مشکل در به خواب رفتن، حفظ خواب و زود بیدار شدن است.

علت بی خوابی

به نظر می‌رسد که بعضی شرایط می‌توانند علت بی خوابی زنان و مردان باشند، از جمله:

  • افزایش سن (بی‌خوابی در سالمندان شایع‌تر است)
  • زن بودن
  • داشتن سابقه‌ افسردگی

سایر علل احتمالی این مشکل شامل موارد زیر هستند:

  • شیفت کاری
  • سفر با هواپیما
  • افسردگی
  • اضطراب
  • نگرانی بیش از حد
  • استرس
  • غم
  • هیجان شدید
  • نامناسب بودن محیط، مانند خوابیدن در اتاق یا تختخواب نامناسب
  • استفاده از نیکوتین، کافئین، الکل یا محرک‌ها
  • غذا خوردن بلافاصله قبل از رفتن به رختخواب
  • قطع مصرف داروها
  • مصرف داروهای جدید
  • تغییر در داروهای مصرفی
  • قرار داشتن در معرض نور
  • خوابیدن بیش از حد در طول روز
  • فعالیت فیزیکی یا فکری بیش از حد در تختخواب
  • تیروئید پرکار
  • بیماری‌های مختل‌کننده‌ تنفس
  • آرتروز یا سایر بیماری‌های مزمن
  • سوزش سر دل یا سایر بیماری‌های گوارشی
  • سکته‌ی مغزی
  • سندرم پای بی‌قرار
  • یائسگی

بیشتر بدانید: چقدر به خواب نیاز داریم؟

اینفوگرافی در مورد علل احتمالی بی خوابی
کار کردن در شیفت‌های مختلف، غذا خوردن بلافاصله قبل از خواب، نگرانی بیش از حد و ابتلا به بعضی از بیماری‌های جسمی و روانی باعث بی خوابی می‌شود.

بی‌خوابی اپیزودیک یا موقعیتی عموما در افرادی که به طور موقت یک یا چند مورد از موارد زیر را تجربه می‌کنند، رخ می‌دهد. این نوع بی‌خوابی اغلب خود‌به‌خود حل می‌شود:

  • اضطراب
  • اختلالات محیطی، مانند سروصدا
  • تغییر محیط
  • دماهای خیلی بالا یا پایین
  • سفر هوایی
  • عوارض جانبی داروها

بی‌خوابی مزمن پیچیده‌تر است و اغلب از فاکتورهایی مثل اختلالات فیزیکی یا روانی زمینه‌ای ناشی می‌شود. یکی از این موارد، افسردگی است که از دلایل شایع بی‌خوابی مزمن به شمار می‌رود. سایر دلایل زمینه‌ای عبارتند از: آسم، آپنه‌، حملات خواب، سندرم پای بی‌قرار، آرتروز، بیماری کلیوی، نارسایی قلبی، بیماری پارکینسون و پرکاری تیروئید. بی‌خوابی مزمن ممکن است به دلیل مشکلات رفتاری، از جمله سوء مصرف کافئین و الکل، اضطراب، شیفت کاری یا سایر جنبه‌های سبک زندگی هم رخ دهد. 

بعضی رفتارها می‌توانند در وهله اول علت کم خوابی باشند یا آن را تشدید کنند، مانند:

  • نگرانی در مورد مشکل خوابیدن
  • مصرف بیش از حد کافئین
  • مصرف الکل قبل رفتن از به رختخواب
  • سیگار کشیدن قبل از رفتن به رختخواب
  • چرت زدن بیش از حد در بعد از ظهر یا عصر

درمان بی خوابی

بی‌خوابی موقعیتی یا اپیزودیک، برای مثال بی‌خوابی ناشی از سفر هوایی، معمولا نیازی به درمان ندارند، چون تنها چند روز یا چند هفته طول می‌کشد. در این موارد، چرخه‌ خواب فرد ممکن است بدون درمان به حالت عادی برگردد. 

در سایر موارد بی‌خوابی اپیزودیک، خواب‌آلودگی در طول روز و اختلالات اجرایی می‌تواند با قرص‌های کوتاه‌اثر درمان شود. با این حال، استفاده‌ طولانی‌‌مدت از این داروها برای درمان سریع بی خوابی توصیه نمی‌شود. چون ممکن است به بروز عوارض جانبی، از جمله گیجی در طول روز و اختلال عملکردی منجر شوند.

داروهای بدون نسخه (OTC) برای درمان بی‌خوابی توصیه نمی‌شوند. این داروها شامل آنتی‌هیستامین‌ها هستند که باعث عوارض جانبی مانند خواب‌آلودگی یا گیجی در طول روز می‌شوند. 

بیشتر بدانید: علت کابوس های شبانه چیست؟

1. آرامش‌ درمانی

این تکنیک‌ها می‌توانند اضطراب و تنش بدن را کاهش دهند یا تسکین بخشند. دستیابی به آرامش از طریق تمرینات تنفسی یا بیوفیدبک می‌تواند به ذهن فرد کمک کند. با این حال، این کار ممکن است به تمرین نیاز داشته باشد.

2. محدودیت خواب

کاهش زمان ماندن در تختخواب و اجتناب از چرت زدن در طول روز، استراتژی‌های موثری هستند. این اقدامات ممکن است احساس خستگی و در نتیجه مدت زمان استراحت فرد را افزایش دهند. برنامه‌ محدودیت خواب به فرد اجازه می‌دهد که در طول شب برای مدت زمان کمی بخوابد و سپس به تدریج این زمان را افزایش دهد تا خواب به حالت عادی برگردد. 

3. اصلاح یا کنترل محرک

اصلاح ذهنیت فرد هم می‌تواند تکنیک مفید باشد. در این مورد، تختخواب فقط برای خوابیدن به‌کار می‌رود و برای سایر فعالیت‌‌ها مورد استفاده قرار نمی‌گیرد. توصیه‌های این تکنیک شامل موارد زیر است:

  • تنها زمانی‌ که خواب‌آلوده هستید، به تختخواب بروید.
  • اگر نمی‌توانید بخوابید، باید از تختخواب خارج شوید.
  • تا زمانی که احساس خواب‌آلودگی کنید، بیدار بمانید.
  • از چرت زدن خودداری کنید.
  • به یک برنامه پایبند باشید؛ هر روز در یک زمان مشخص بیدار شوید و بخوابید.

4. نور درمانی

استفاده از نور درمانی با جعبه‌های نور، برای کمک به تنظیم مجدد ساعت درونی فرد، تکنیک موثری است. 

5. رفتار درمانی شناختی (CBT)

صحبت با یک روان‌درمانگر یا شرکت در جلسات گروه‌ درمانی می‌تواند اضطراب فرد را در زمان خوابیدن کاهش دهد. این روش بر افکار و رفتارهایی که خوابیدن را مختل می‌کنند و اصول بهداشت خواب تاکید دارد.

این روش از افکار مثبت برای ایجاد ارتباط بین تختخواب و خواب استفاده می‌کند. اغلب، افرادی که از خواب ناکافی رنج می‌برند، افکار و احساسات منفی و اضطراب‌زا را با خوابیدن ارتباط می‌دهند. در بسیاری از موارد، آن‌ها در مورد خود خواب هم مضطرب هستند.

CBT ذهن پرآشوب را با هدف تسکین افکار و گفتگوهای درونی، درمان می‌کند. سایر تکنیک‌های مرتبط با CBT عبارتند از: حفظ یک برنامه‌ منظم خواب و استفاده از تختخواب فقط برای خوابیدن.

فرد ممکن است نیاز داشته باشد تا برای 2 تا سه ماه، به طور هفتگی روان‌درمانگرش را ببیند. برای افراد مبتلا به بی‌خوابی مزمن، این روش درمانی به همراه داروهای تجویزی موثر است. برای افرادی که به همراه بی‌خوابی، افسردگی ماژور هم دارند، ترکیبی از داروهای ضدافسردگی و CBT توصیه می‌شود.

نکاتی برای داشتن یک خواب خوب شبانه

1. یک برنامه تنظیم کنید

  • هر شب در ساعت مشخصی به تختخواب بروید و هر صبح در ساعت مشخصی بیدار شوید.
  • به طور منظم روزانه 20 تا 30 دقیقه ورزش کنید. 
  • از نیکوتین دوری کنید.
  • کافئین و الکل را مخصوصا در ساعات عصر محدود کنید. 
  • از خوردن غذاهای سنگین قبل از رفتن به رختخواب خودداری کنید.
  • قبل از رفتن به تختخواب، آرام شوید.
  • یک روتین یا برنامه برای رفتن به رختخواب در نظر بگیرید، مانند حمام گرم، مطالعه یا دیگر روتین‌های آرام‌بخش .
  • تا زمان طلوع آفتاب بخوابید.
  • بیدار در تختخواب دراز نکشید. 
  • اگر نمی‌توانید بخوابید، بلند شوید و مطالعه کنید یا به موسیقی گوش دهید تا زمانی‌ که احساس خواب‌آلودگی کنید.

2. محیط اتاق را کنترل کنید

  • از نورهای روشن قبل از رفتن به رختخواب دوری کنید.
  • از تختخواب راحت استفاده کنید.
  • صداها و حواس‌پرتی‌ها را محدود کنید، از جمله تلویزیون، کامپیوتر یا حیوان خانگی .
  • از تختخواب تنها برای خوابیدن و رابطه‌ جنسی استفاده کنید.
  • دمای اتاق را خنک نگه دارید.

در صورت ادامه‌ مشکلات خواب، به یک پزشک عمومی مراجعه کنید. مراجعه به یک متخصص خواب هم ممکن است به شما توصیه شود. بیشتر این اختلالات می‌توانند به طور موثری درمان شوند.

یک تخت و یک چراغ روشن در کنار آن
بهبود محیط اتاق خواب به شما کمک می‌کند که خواب کافی و باکیفیت داشته باشید.

کلام پایانی درباره بی‌ خوابی

در این مقاله از علل، علائم و روش‌های درمان بی‌خوابی گفتیم و چند راه‌کار برای داشتن خواب کافی و باکیفیت پیشنهاد دادیم. در همین راستا، برای پیدا کردن بهترین دارو برای بی خوابی شبانه می‌توانید با مراجعه به سایت درمانکده به صورت آنلاین از دکتر فوق متخصص اعصاب و روان خوب و دکتر فوق متخصص روانشناس خوب مجرب تهران، نوبت بگیرید. علاوه بر این، توصیه می‌کنیم مقاله «چرا خوابم نمیبره» را بخوانید.

سوالات متداول

بی خوابی شبانه نشانه چیست؟

بی‌خوابی می‌تواند نشانه استرس، اختلالات سلامت روان (اضطراب، اختلال استرس پس از سانحه و افسردگی)، عوارض جانبی داروها (بعضی از داروهای ضدافسردگی، داروهای آسم و داروهای پرفشاری خون)، اختلالات مرتبط با خوابیدن (آپنه و سندرم پای بی‌قرار)، ابتلا به بعضی از بیماری‌ها و زیاده‌روی در مصرف کافئین، الکل و نیکوتین باشد.

بی خوابی نشانه چه بیماری است؟

بعضی از مشکلات پزشکی مثل درد مزمن، سرطان، دیابت، بیماری قلبی، آسم، بیماری رفلاکس معده به مری (سوزش سر دل)، پرکاری تیروئید، بیماری پارکینسون و بیماری آلزایمر با بی‌خوابی هستند.

یک فرد بی خواب چه کم دارد؟

گرگرفتگی و تعریق شبانه در دوران یائسگی (به دلیل کاهش هورمون استروژن)، نداشتن برنامه منظم برای خوابیدن و بیدار شدن و سندرم پای بی‌قرار (به دلیل کمبود آهن) می‌تواند به بی‌خوابی منجر شود.

آیا این مقاله برای شما مفید بود؟

میانگین امتیاز 3.7 / 5. تعداد رای‌ها 386

هنوز امتیازی ثبت نشده

elh.zamani@yahoo.com
الهام زمانی

الهام زمانی هستم. در رشته تغذیه در مقطع فوق لیسانس تحصیل کردم و به دلیل علاقه‌ای که به نوشتن دارم وارد حوزه تولید محتوا شدم. خوشحالم که با نوشتن مطالب به‌روز و قابل فهم، ضمن آموختن چیزهای جدید به افزایش آگاهی جامعه درباره بیماری‌ها و سبک زندگی سالم کمک می‌کنم.

مشاهده سایر مطالب
اشتراک در
اطلاع از
guest
(اختیاری)

در صورتی که سوال شما تخصصی هست و به دنبال نظر پزشک متخصص هستید، به بخش مشاوره آنلاین پزشکی مراجعه کنید.

158 پرسش و پاسخ
بیشترین رأی
تازه‌ترین قدیمی‌ترین
بازخورد (Feedback) های اینلاین
مشاهده همه سؤال ها