سردرد خوشه ای‌ [۷ علائم، علت، ۵ روش درمان + داروی موثر]

هر فردی در طول زندگی خود حداقل یک بار سردرد را تجربه کرده است. با این حال، گاهی‌اوقات افراد دچار سردردهای طاقت‌فرسایی می‌شوند که به آن سردرد خوشه ای (Cluster headache) می‌گویند. این عارضه که معمولا فقط در یک سمت صورت بروز می‌کند، برخلاف بعضی سردردها که به آرامی شروع می‌شوند، با حمله‌ ناگهانی و بسیار شدید همراه است.

سردرد خوشه ای اغلب در زمان مشخصی از روز آغاز می‌شود و از آنجایی که بر کیفیت زندگی و توانایی انجام فعالیت‌های روزمره تاثیر می‌گذارد، مدیریت آن به کمک دکتر مغز و اعصاب اهمیت زیادی دارد. در این مقاله از مجله سلامت درمانکده، قصد داریم اطلاعات مفیدی درباره این عارضه ارائه دهیم تا الگوی حملات و علائم آن را بهتر بشناسید و مسیر موثرتری را برای درمان در پیش بگیرید. با ما همراه باشید.

سردرد خوشه ای چیست؟

به طور کلی، سردردها به ۲ دسته اولیه و ثانویه تقسیم می‌شوند. سردردهای اولیه یک بیماری مستقل به شمار می‌روند و ناشی از اختلال عملکرد سیستم عصبی یا ساختارهای حساس به درد هستند. اما سردردهای ثانویه به دلیل مشکلات دیگری مانند عفونت گوش، گرفتگی بینی یا کم‌آبی بدن رخ می‌دهند.

سردرد خوشه ای نوع نادری از سردرد اولیه است که باعث ایجاد درد غیر قابل تحمل در یک سمت سر می‌شود. این عارضه می‌تواند از چند هفته تا چند ماه ادامه یابد و حداکثر تا هشت بار در روز تکرار شود. پس از آن، سردرد به مدت چند ماه یا چند سال متوقف خواهد شد.

سردرد خوشه ای سمت چپ

بعضی افراد سردرد را در سمت چپ صورت خود تجربه می‌کنند؛ البته ممکن است درد در دوره بعدی بیماری به سمت دیگر منتقل شود. پزشک با معاینه بدنی و بررسی علائم و سابقه پزشکی بیمار، قادر به تشخیص این نوع سردرد خواهد بود. سردرد خوشه ای باعث تغییرات دائمی در مغز نمی‌شود، اما اغلب به قدری دردناک است که شغل و زندگی فرد را مختل می‌کند.

از سردردهای خوشه‌ای طاقت‌ فرسا خسته شدی؟

با چند کلیک ساده از متخصص نوبت بگیر تا درمانت شروع بشه

بهترین متخصص سردرد

سردرد خوشه ای سمت راست

این عارضه می‌تواند به صورت درد شدید و ناگهانی در سمت راست صورت نیز آغاز شود. درد معمولا یک تا ۲ ساعت پس از به خواب رفتن شروع می‌شود، اما احتمال وقوع آن در زمان بیداری نیز وجود دارد.

تفاوت سردرد خوشه ای و میگرن

سردرد خوشه ای در بسیاری از موارد ممکن است با میگرن اشتباه گرفته شود. با این حال، تفاوت‌های زیادی بین این ۲ بیماری وجود دارد که در جدول زیر به آن‌ها اشاره شده است.

ویژگی سردرد	سردرد خوشه‌ای	میگرن
نحوه شروع	ناگهانی	به تدریج
مدت زمان	کوتاه (۱۵ دقیقه تا سه ساعت)	طولانی (تمام طول روز یا در صورت درمان نشدن، چند روز)
شدت بیماری	بیشتر	کمتر
الگوی بروز درد	اغلب بهار و پاییز	از الگوی فصلی پیروی نمی‌کند
محل بروز درد	یک‌طرفه (درد در پشت چشم یا کنار پیشانی احساس می‌شود)	دوطرفه یا یک‌طرفه (سردرد پشت سر، جلوی سر، پشت چشم و کنار شقیقه‌ احساس می‌شود)
رابطه با فعالیت بدنی	بی‌قراری و افزایش تمایل به راه رفتن	تشدید درد هنگام فعالیت و افزایش تمایل به استراحت و دراز کشیدن
علائم شایع	آبریزش یا قرمزی چشم، گرفتگی و آبریزش بینی و پف‌آلود شدن پلک یا افتادگی آن	حالت تهوع، استفراغ و حساسیت به نور یا صدا
درمان	اکسیژن‌درمانی، تجویز دارو و در موارد شدید، بستری شدن در بیمارستان	مصرف دارو

علائم سردرد خوشه ای

سردرد خوشه ای معمولا به ‌سرعت و بدون هشدار قبلی آغاز می‌شود. با این حال، بعضی افراد ممکن است در ابتدا علائمی شبیه به میگرن مانند حالت تهوع و اورا (دیدن جرقه‌های نور و احساس گزگز در زبان) را تجربه کنند. سایر علائم که در طول حمله سردرد رخ می‌دهند، شامل موارد زیر هستند:

• درد شدید در داخل، پشت یا اطراف یک چشم (درد می‌تواند به سایر نواحی صورت، سر و گردن گسترش یابد.)
• بی‌قراری
• اشک‌ریزش فراوان
• تعریق پیشانی یا صورت
• قرمزی چشم
• گرفتگی یا آبریزش بینی
• تورم ناحیه اطراف چشم
• افتادگی پلک

افراد مبتلا به این عارضه به دلیل شدت بالای درد معمولا بی‌قرار هستند، قدم می‌زنند، می‌نشینند یا خود را به سمت جلو و عقب تکان می‌دهند.

الگوی حملات سردرد خوشه ای چگونه است؟

این نوع سردرد ممکن است تقریبا در زمان مشخصی از سال آغاز شود و برای مدت زمان مشابهی ادامه یابد. برای مثال، می‌تواند در فصول خاصی از سال مثل بهار یا پاییز رخ دهد. طول دوره بیماری برای اکثر افراد بین یک هفته تا یک سال است و پس از آن، یک دوره بهبودی به مدت حداقل سه ماه اتفاق می‌افتد.

در بعضی موارد، دوره سردرد ممکن است بیش از یک سال طول بکشد و دوره بهبودی کمتر از یک ماه باشد. اگر درد یک سال کامل بدون وقفه ادامه یابد، به آن «سردرد خوشه ای مزمن» می‌گویند؛ عارضه‌ای که از هر پنج فرد مبتلا به این بیماری برای یک نفر رخ می‌دهد.

در طول یک دوره بیماری:

• سردرد اغلب هر روز، در ساعت مشخصی رخ می‌دهد. تعداد دفعات بروز آن ممکن است در بعضی موارد به هشت بار در روز برسد.
• هر حمله می‌تواند از ۱۵ دقیقه تا سه ساعت طول بکشد، اما معمولا مدت زمان آن ۳۰ تا ۴۵ دقیقه است.
• بیشتر حملات در شب، معمولا یک تا ۲ ساعت پس از خوابیدن، اتفاق می‌افتند و ممکن است فرد را از خواب بیدار کنند.

سردرد معمولا به طور ناگهانی شروع می‌شود و به همین شکل نیز به پایان می‌رسد. پس از حمله، اکثر افراد هیچ دردی ندارند، اما به شدت احساس خستگی می‌کنند.

آیا سردرد خوشه ای خطرناک است؟

سردرد خوشه ای تهدیدکننده حیات نیست و طول عمر را کاهش نمی‌دهد. با این حال، می‌تواند به طور قابل‌توجهی بر کیفیت زندگی روزمره تاثیر بگذارد. اگرچه این عارضه یک بیماری مزمن و طولانی‌مدت به شمار می‌رود، اما بسیاری از مطالعات نشان داده‌اند که با افزایش سن، کمتر می‌شود.

سردرد خوشه‌ای قابل کنترله، فقط باید به موقع اقدام کنی.

بدون نیاز به مراجعه حضوری، از متخصص نوبت بگیر.

بهترین دکتر مغز و اعصاب ویزیت آنلاین متخصص مغز و اعصاب

عوارض سردرد خوشه ای

سردردهای خوشه‌ای می‌توانند بسیار آزاردهنده باشند و در برنامه‌ روزانه شما، از جمله توانایی انجام تعهدات کاری یا تحصیلی، اختلال ایجاد کنند. به عبارت دیگر، این سردردها باعث می‌شوند نتوانید فعالیت‌های مورد علاقه خود را به راحتی انجام دهید یا حتی در طول حمله از خانه خارج شوید.

سردردهای شدید و مزمن ممکن است احساس درماندگی به همراه داشته باشند و در موارد نادر، خطر ابتلا به افسردگی و افکار خودکشی را افزایش دهند. به همین دلیل، بعضی افراد به سردرد خوشه ای، «سردرد خودکشی» نیز می‌گویند. خوشبختانه، با مراجعه به ‌موقع به دکتر مغز و اعصاب و یا دکتر سردرد دریافت برنامه درمانی مناسب می‌توان این عارضه را کنترل کرد و احتمال بروز مشکلات جدی را به حداقل رساند.

زمان مراجعه به پزشک

در صورتی که احتمال می‌دهید به سردرد خوشه ای مبتلا باشید، برای تشخیص قطعی به پزشک مراجعه کنید. همچنین اگر سابقه سردرد دارید و شدت یا تعداد دفعات درد شما تغییر کرده است، حتما موضوع را با پزشک خود در میان بگذارید.

سردرد حتی اگر بسیار شدید باشد، معمولا خطرناک نیست. با این حال، در بعضی موارد، می‌تواند به دلیل‌ یک مشکل پزشکی جدی مانند تومور مغزی یا دایسکشن (پارگی عروق خونی) ایجاد شود. در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر، فورا به اورژانس مراجعه کنید:

• سردرد شدید و ناگهانی
• سردردی که با گذشت زمان در حال بدتر شدن است
• سردرد همراه با تب، حالت تهوع، استفراغ، سفتی گردن، گیجی، تشنج، بی‌حسی یا مشکل در صحبت کردن (این علائم ممکن است نشان‌دهنده‌ سکته مغزی، مننژیت، آنسفالیت، تومور مغزی یا بیماری‌های دیگر باشند.)
• سردرد پس از وارد شدن ضربه به سر، به‌ویژه اگر درد در حال افزایش است

اگر داروهای کنترل سردرد دیگر موثر نیستند یا برای شما عوارض جانبی ایجاد کرده‌اند، با پزشک معالج خود تماس بگیرید. همچنین اگر سردرد پس از زایمان یا در دوران بارداری رخ داده است، پیش از مصرف خودسرانه دارو حتما با پزشک مشورت کنید. چون بعضی داروها می‌توانند برای جنین یا نوزاد شیرخوار بسیار خطرناک باشند.

علت سردرد خوشه ای

متخصصان هنوز علت دقیق این نوع سردرد را نمی‌دانند. با این حال، الگوی بروز آن حاکی از ارتباط احتمالی با بخشی از مغز به نام هیپوتالاموس است؛ ناحیه‌ای که وظیفه تنظیم ساعت بیولوژیکی بدن را بر عهده دارد. همچنین بعضی محققان معتقدند که آزادسازی مواد زیر در نزدیکی عصب سه‌قلو ممکن است در بروز سردرد خوشه ‌ای نقش داشته باشد:

• هیستامین: ماده‌ای که باعث بروز واکنش‌های آلرژیک می‌شود.
• سروتونین: ماده‌ای که پیام‌ها را بین سلول‌های عصبی منتقل می‌کند.

Research found that cluster headaches may happen if there’s dysfunction in the area of your brain called the hypothalamus.

تحقیقات نشان داده‌اند که اگر اختلال عملکرد در ناحیه‌ای از مغز به نام هیپوتالاموس وجود داشته باشد، سردردهای خوشه‌ای ممکن است رخ دهند.

my.clevelandclinic

۱. محرک‌های سردرد خوشه ای

بعضی عوامل از جمله تغییر آب‌وهوا یا مصرف دارو می‌توانند باعث شروع سردرد شوند. اما به طور کلی، محرک‌ها بین افراد مختلف متفاوت هستند. گر از عوامل محرک علائم خود آگاهی ندارید، بهتر است با متخصص آنلاین مغز و اعصاب مشورت کرده و یک دفترچه یادداشت برای ثبت جزئیات تهیه کنید. در این دفترچه می‌توانید موارد زیر را بنویسید:

• زمان شروع سردرد و مدت آن
• غذاها یا نوشیدنی‌هایی که در روز قبل مصرف کرده‌اید
• فعالیت‌هایی که قبل از شروع سردرد انجام داده‌اید
• مدت و کیفیت خواب در شب گذشته
• میزان اثربخشی داروها در تسکین سردرد

۲. عوامل خطر ابتلا به سردرد خوشه ای

این نوع سردرد می‌تواند هر فردی را در هر سنی درگیر کند. اما بعضی عوامل که در جدول زیر به آن‌ها اشاره شده است، خطر ابتلا به آن را افزایش می‌دهند.

عوامل خطر سردرد خوشه‌ای	توضیحات
جنسیت	این نوع سردرد در مردان شایع‌تر است؛ البته احتمال دارد در زنان با بیماری‌های دیگر مانند میگرن یا سینوزیت اشتباه گرفته شود.
سن	سن اغلب بیماران بین ۲۰ تا ۵۰ سال است.
سیگار کشیدن	بسیاری از بیماران سیگاری هستند. با این حال، ترک سیگار معمولا باعث توقف کامل سردردها نمی‌شود.
نوشیدن الکل	نوشیدن الکل در طول دوره بیماری ممکن است خطر بروز حمله را افزایش دهد.
سابقه خانوادگی	داشتن پدر، مادر، برادر یا خواهر مبتلا به این بیماری می‌تواند احتمال ابتلا به آن را افزایش دهد.

راه‌های تشخیص سردرد خوشه ای

این بیماری دارای ویژگی‌های خاصی است. بنابراین توصیف شدت، مدت و محل درد می‌تواند نقش مهمی در تشخیص آن داشته باشد. پزشک فرآیند تشخیص را ابتدا با معاینه بدنی و بررسی علائم شما آغاز می‌کند. سپس برای تعیین علت سردرد شدید و ناگهانی ممکن است از شما بخواهد تست‌های زیر را انجام دهید:

• ام‌آر‌آی (MRI): تصاویر دقیقی از مغز و عروق خونی ارائه می‌دهد و به تشخیص تومور، سکته‌ مغزی، خونریزی مغزی، عفونت‌ و سایر بیماری‌های سیستم عصبی کمک می‌کند.
• سی‌تی اسکن: برای ایجاد تصاویر دقیق از مغز استفاده می‌شود و برای تشخیص تومور، عفونت‌، آسیب مغزی، خونریزی مغزی و سایر بیماری‌های که ممکن است باعث سردرد شوند، مفید است.

روش‌های مختلفی برای تشخیص آسیب‌های مغزی و مشکلات سلامت روان وجود دارد. اگر به این موضوع علاقه‌مند هستید، مقاله نقشه مغزی را در درمانکده بخوانید.

درمان سردرد خوشه ای

رایج‌ترین گزینه‌های درمانی عبارت‌اند از:

• تجویز دارو برای پیشگیری از سردرد
• اکسیژن‌درمانی و تجویز دارو برای تسکین درد

گاهی‌اوقات برای کنترل سردرد به بیش از یک روش درمانی نیاز است. پزشک ممکن است پیش از تصمیم‌گیری، از شما بخواهد چند داروی مختلف را امتحان کنید. در صورتی که سردرد در بارداری رخ دهد، داروی مناسب باید به گونه‌ای انتخاب شود که برای جنین خطرناک نباشد.

اگر سردرد مزمن باشد و به درمان‌های دیگر پاسخ ندهد، ممکن است جراحی توصیه شود. با این حال، فواید بلندمدت این روش درمانی نامشخص است و عوارض آن می‌تواند جدی باشد. این عوارض شامل ضعف عضلانی در فک و از دست دادن حس در بخش‌هایی از سر و صورت هستند.

موثرترین دارو برای درمان سردرد خوشه ای

به طور کلی، ۲ نوع دارو برای این نوع سردرد وجود دارد:

۱. داروهای پیشگیری‌کننده

بعضی داروها می‌توانند دوره حملات را کوتاه کنند و شدت درد را کاهش دهند. این داروها ممکن است برای درمان بیماری‌های دیگری مانند آلرژی، افسردگی، پرفشاری خون یا تشنج نیز تجویز شوند. در بعضی موارد هم احتمال دارد پزشک داروی گالکانزوماب را توصیه کند. این دارو مورد تایید سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) است و آنتی‌بادی‌های مونوکلونال پپتید مرتبط با ژن کلسی‌تونین (CGRP) را هدف قرار می‌دهد.

۲. داروهای کنترل درد

وقتی سردرد شروع می‌شود، داروهای زیر می‌توانند به کنترل آن کمک کنند:

• تریپتان‌ها (سوماتریپتان)
• داروهای ضد التهاب استروئیدی (پردنیزون)
• داروی تزریقی دی هیدروارگوتامین (DHE)

داروهای استروئیدی معمولا با دوز بالا شروع شده و سپس طی ۲ تا سه هفته به تدریج کاهش می‌یابند. داروی DHE نیز حملات سردرد را در عرض پنج دقیقه متوقف می‌کند. اما در صورت مصرف هم‌ز‌مان با سوماتریپتان یا بعضی داروهای دیگر، می‌تواند خطرناک باشد.

ذکر این نکته ضروری است که داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی مثل ایبوپروفن در تسکین سردرد خوشه ای موثر نیستند و اغلب برای انواع دیگر سردرد از جمله سردرد پریودی توصیه می‌شوند.

درمان گیاهی سردرد خوشه ای

شواهد نشان می‌دهد که استفاده از محصولات حاوی کپسایسین (ماده موثره فلفل چیلی) در داخل بینی به کاهش دفعات بروز سردرد کمک می‌کند و از شدت حملات آن می‌کاهد. قبل از امتحان کردن این روش، حتما نظر پزشک معالج خود را جویا شوید.

درمان خانگی سردرد خوشه ای

برای کاهش دفعات بروز سردرد، موارد زیر را امتحان کنید:

• به یک برنامه خواب منظم پایبند باشید. زمان و مدت خواب خود را در طول حمله بیماری تغییر ندهید. این کار ممکن است باعث تحریک سردرد شود.
• از نوشیدن الکل بپرهیزید. مصرف نوشیدنی‌های الکلی با شروع سردرد و تشدید آن مرتبط است.
• بعد از مشورت با پزشک، از مکمل ملاتونین استفاده کنید. هورمون ملاتونین بر ساعت درونی بدن تاثیر می‌گذارد و به تسکین سردرد کمک می‌کند.

حجامت برای سردرد خوشه ای

بر اساس آموزه‌های طب سنتی، حجامت با بهبود گردش خون می‌تواند شدت و دفعات بروز سردرد را کاهش دهد. با این حال، شواهد علمی کافی برای تایید این ادعا وجود ندارد.

پیشگیری از سردرد خوشه ای

سردرد خوشه ‌ای به طور کامل قابل پیشگیری نیست. اما با شناسایی و مدیریت محرک‌های این بیماری (از جمله سیگار و الکل) می‌توان احتمال بروز آن را کاهش داد. از آنجایی که این محرک‌ها از فردی به فرد دیگر متفاوت هستند؛ بهتر است برای تشخیص آن‌ها با پزشک مشورت کنید.

کلام پایانی

سردرد خوشه ای نوعی درد نادر و بسیار شدید است که می‌تواند زندگی روزمره را مختل کند. داروهای مختلفی برای کنترل این بیماری وجود دارد. اگر هنگام مصرف آن‌ها عوارض جانبی مشاهده کردید یا متوجه بدتر شدن علائم خود شدید، در اسرع وقت با پزشک تماس بگیرید. همچنین اگر در مورد این بیماری و راه‌های درمان آن به کمک نیاز دارید، می‌توانید از طریق سایت درمانکده با متخصص مغز و اعصاب مشورت کنید. درمانکده امکان اخذ نوبت جهت ویزیت حضوری یا مشاوره آنلاین را برای شما فراهم کرده است.

سوالات متداول

منابع: mayoclinic | my.clevelandclinic | medlineplus