رفتار درمانی دیالکتیکی (DBT) چیست؟ از کاربرد و تکنیک ها تا مزایا و معایب

افزایش مشکلات سلامت روان در دهه‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های حوزه بهداشت و درمان تبدیل شده است. فشار زندگی مدرن و تغییرات اجتماعی باعث شده‌ مشکلاتی مانند اضطراب، افسردگی و اختلالات رفتاری شیوع بیشتری پیدا کنند. برای مقابله با این چالش‌ها، راه‌کارهای گوناگونی وجود دارد که یکی از آن‌ها، رفتار درمانی دیالکتیکی (DBT) است؛ رویکردی که روانشناس از آن برای کمک به مدیریت بهتر احساسات، افزایش تحمل شرایط دشوار و بهبود مهارت‌های ارتباطی استفاده می‌کند. در این مقاله از مجله سلامت درمانکده قصد داریم شما را با نحوه اجرای DBT و مزایا و معایب آن آشنا کنیم. با ما تا انتهای این مطلب همراه باشید.

رفتار درمانی دیالکتیکی (DBT) چیست؟

رفتار درمانی دیالکتیکی نوعی گفت‌وگو و رفتار درمانی است که کمک می‌کند خودتان را بدون قضاوت بپذیرید و در عین حال، برای تغییر رفتارهای منفی و ناسالمی که مانع پیشرفت شما می‌شوند، تلاش کنید. این رویکرد درمانی در دهه ۱۹۷۰ توسط مارشا لینهان (Marsha Linehan)، روانشناس آمریکایی، ابداع شده است. به رفتار درمانی دیالکتیکی به انگلیسی  Dialectical Behaviour Therapyیا به اختصار DBT می‌گویند.

شواهد علمی نشان می‌دهند که DBT می‌تواند در بهبود طیف وسیعی از اختلالات خلقی و مشکلات سلامت روان موثر باشد و کیفیت زندگی را ارتقا دهد. درمانگران با به‌کارگیری این روش، راه‌کارهای عملی برای مدیریت احساسات شدید و افکار استرس‌زا به شما می‌آموزند. اگر در مدیریت احساسات خود یا کنترل رفتارهای ناسالم با مشکل مواجه هستید، DBT می‌تواند انتخاب خوبی برایتان باشد.

مدت‌هاست افسرده‌ای و از چیزی لذت نمی‌بری؟

برای مشاوره و بهبود حالت همین حالا از متخصص نوبت بگیر.

بهترین تراپیست تهران روانشناس خوب آنلاین

تفاوت درمان شناختی رفتاری با DBT

رفتار درمانی دیالکتیکی در واقع زیرمجموعه درمان شناختی رفتاری (CBT) محسوب می‌شود. هر ۲ روش شامل گفت‌وگو برای کمک به درک و کنترل بهتر افکار و رفتارها هستند. با این حال، DBT تمرکز بیشتری بر مدیریت هیجانات و بهبود روابط بین فردی دارد. این تاکید بیشتر به این دلیل است که DBT در ابتدا برای درمان اختلال شخصیت مرزی طراحی شده بود؛ اختلالی که معمولا با نوسانات شدید خلقی و رفتاری همراه است و می‌تواند روابط فرد را با دیگران دچار مشکل کند.

DBT و CBT از این نظر شبیه هم هستند که از شما می‌خواهند:

• به جای گذشته‌، به وضعیت فعلی خود توجه داشته باشید.
• به جای ویژگی‌های شخصیتی‌تان، روی دیدگاه‌های خود در مورد زندگی تمرکز کنید.
• سعی کنید افکار یا عاداتی که دیگر برایتان  مفید نیستند را تغییر دهید.

برای آشنایی بیشتر با درمان شناختی رفتاری، پیشنهاد می‌کنیم مقاله cbt چیست را در درمانکده بخوانید.

کاربردهای رفتار درمانی دیالکتیکی

رفتار درمانی دیالکتیکی ابتدا برای افراد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی طراحی شد. اما اکنون برای درمان بسیاری از مشکلات سلامت روان در طیف وسیعی از گروه‌های سنی، از نوجوانان گرفته تا سالمندان، استفاده می‌شود. مشکلاتی که DBT می‌تواند به کنترل آن‌ها کمک کند عبارت‌اند از:

• خودزنی
• رفتارهای مرتبط با خودکشی
• اختلال استرس پس از سانحه  (PTSD)
• اختلال سوء مصرف مواد
• اختلال دوقطبی
• اختلالات خوردن
• اختلال کم‌توجهی-بیش‌فعالی  (ADHD)
• افسردگی
• اضطراب

رفتار درمانی دیالکتیکی برای اختلال شخصیت مرزی

اختلال شخصیت مرزی وضعیتی است که بر نحوه نگاه شما به خودتان و نحوه ارتباط‌تان با دیگران تاثیر می‌گذارد. این اختلال می‌تواند در تصویری که شما از خودتان دارید و اهدافی که در محل کار یا مدرسه دنبال می‌کنید، تغییرات زیادی ایجاد کند. رفتارهای تکانشی مانند سوء مصرف مواد، رابطه جنسی غیر ایمن یا ولخرجی نیز ممکن است از چالش‌های رایج آن باشند.

انجمن روانپزشکی آمریکا استفاده از DBT را به عنوان یک درمان بسیار مفید برای اختلال شخصیت مرزی تایید کرده است. این روش درمانی می‌تواند تاثیر بسزایی در کاهش علائم این اختلال داشته باشد و به بهبود روابط فرد با دیگران کمک کند.

تکنیک‌های رفتار درمانی دیالکتیکی

مهارت‌های DBT می‌توانند به بخش جدایی‌ناپذیر زندگی روزمره شما تبدیل شوند. چهار استراتژی که در این رویکرد روی آن‌ها تمرکز خواهید کرد شامل موارد زیر هستند:

• تحمل پریشانی: شما قادر به فرار کردن از تمام عوامل استرس‌زا نیستید. اما می‌توانید یاد بگیرید احساسات شدید و ناراحت‌کننده را بدون واکنش‌های تکانشی، خود آزاری یا روی آوردن به مواد مخدر یا الکل تحمل کنید.
• تنظیم احساسات: در این استراتژی یاد می‌گیرید احساسات خود را بدون قضاوت تشخیص داده و بپذیرید. برای مثال، می‌آموزید چگونه از تبدیل احساس غم به افسردگی، گناه و شرم جلوگیری کنید یا احساسات مثبت مثل شادی و عشق را افزایش دهید.
• ذهن‌آگاهی: به جای آرزوی تغییر گذشته یا نگرانی در مورد آینده، با راه‌های تمرکز بر لحظه حال آشنا می‌شوید. زندگی در لحظه می‌تواند نتایج مثبتی برای کنترل احساسات و درک شما از خودتان داشته باشد.
• اثربخشی بین فردی: این استراتژی به شما کمک می‌کند روابط خود را بهتر مدیریت کنید. این امر می‌تواند شامل نحوه بیان خواسته‌ها و نیازها، تعیین مرزهای شخصی و مقابله با تعارضات باشد.

رفتار درمانی دیالکتیکی بر پذیرش و تغییر تمرکز دارد. تکنیک‌های پذیرش به شما می‌آموزند:

• خودتان را بهتر بشناسید.
• بدون قضاوت به این فکر کنید که چرا بعضی کارها را انجام می‌دهید.

تکنیک‌های تغییر نیز به شما راهنمایی‌های ارزشمندی برای جایگزینی رفتارها یا عادات منفی با رفتارهای مثبت ارائه می‌دهند. با استفاده از این تکنیک‌ها یاد می‌گیرید چگونه:

• افکار مضر را با افکار مفید جایگزین کنید.
• به جای تلاش برای خلاص شدن از شر علائم استرس، در مدیریت آن‌ها عملکرد بهتری داشته باشید.

اصول و مراحل آموزش رفتار درمانی دیالکتیکی

این روش درمانی از چهار مرحله تشکیل شده که در جدول زیر به آن‌ها اشاره شده است:

مراحل DBT	توضیحات
مرحله اول	بهترین روانشناس تهران ابتدا بر ضروری‌ترین نگرانی‌ها تمرکز خواهد کرد. این امر به معنی درمان هرگونه رفتار مضر مانند اقدام به خودکشی یا خود آزاری است.
مرحله دوم	در این مرحله، شروع به شناسایی احساسات خود و یادگیری نحوه مدیریت آن‌ها می‌کنید. همچنین سایر مهارت‌های مهم DBT را می‌آموزید.
مرحله سوم	این مرحله بر تعیین اهداف در زندگی شخصی یا حرفه‌ای، ایجاد روابط قوی‌تر و بهبود عزت‌نفس تمرکز دارد.
مرحله چهارم	درمانگر به شما کمک می‌کند نحوه شاد بودن را یاد بگیرید و برای پیشرفت زندگی خود تلاش کنید.

پروتکل رفتار درمانی دیالکتیکی و نحوه انجام آن

این شیوه درمانی از بیش از یک جلسه ملاقات با درمانگر تشکیل شده و یک فرآیند ساختاریافته است که به زمان و صبر نیاز دارد. نحوه اجرای آن به صورت زیر است:

‌۱. ارزیابی اولیه

درمانگر در مورد شما و زندگی‌تان سوال می‌پرسد. سپس اگر به این نتیجه برسد که DBT برایتان مناسب است، در مورد مراحل بعدی درمان توضیحات بیشتری ارائه می‌دهد.

۲. درمان فردی

جلسات هفتگی معمولا ۴۵ دقیقه تا یک ساعت طول می‌کشند. در این جلسات، در مورد اهدافی که می‌خواهید به آن‌ها برسید و عواملی که ممکن است مانع شما شوند، با درمانگر صحبت می‌کنید. به طور کلی، جلسات مشاوره فردی DBT اهداف زیر را دنبال می‌کنند:

• کمک به حفظ امنیت شما با کاهش رفتارهای خودکشی و خود آزاری
• محدود کردن رفتارهایی که مانع درمان موثر می‌شوند
• رسیدگی به مسائلی که جلوی رشد شما را می‌گیرند و کمک در رسیدن به اهداف فردی
• کمک به یادگیری مهارت‌های جدید برای جایگزینی رفتارهای غیر مفید

۳. آموزش گروهی

در این جلسات، درمانگر مهارت‌های لازم را در یک محیط گروهی به شما آموزش می‌دهد. این نوع آموزش را نباید با گروه درمانی که در آن فرد مشکلات خود را با دیگران در میان می‌گذارد، اشتباه گرفت. بهتر است آن را بیشتر به یک جلسه آموزش و یادگیری در محیط کلاس درس تشبیه کرد.

آموزش گروهی با هدف افزایش توانایی‌های شما در زندگی روزمره انجام می‌شود. با شرکت در جلسات آن می‌توانید با مهارت‌های مفیدی برای مدیریت بهتر هیجانات و بهبود روابط خود با دیگران آشنا شوید.

۴. آموزش تلفنی

اگر بین جلسات مشاوره به پشتیبانی بیشتری نیاز داشته باشید، می‌توانید با درمانگر خود تماس بگیرید. در این تماس‌ها که معمولا پنج تا ۱۵ دقیقه طول می‌کشند، به درمانگر اطلاع می‌دهید که اوضاع چگونه پیش می‌رود و در حال حاضر نگرانی جدی شما چیست.

مثال‌هایی از موقعیت‌هایی که ممکن است به روانشناس آنلاین نیاز داشته باشید عبارت‌اند:

• هنگامی که در یک وضعیت بحرانی تمایل به خود آزاری دارید
• وقتی سعی می‌کنید از مهارت‌های DBT که آموخته‌اید استفاده کنید، اما برای اجرای آن‌ها با مشکل مواجه شده‌اید

متخصصان سلامت روان محدودیت‌های مشخصی در مورد زمان تماس تلفنی تعیین می‌کنند. برای مثال، ممکن است یک بازه زمانی توافق‌شده را در طول روز در نظر بگیرند. تماس‌ها معمولا کوتاه هستند و نباید جایگزین جلسات فردی یا گروهی شوند.

۵. کتاب کار DBT

درمانگر احتمال دارد برای تمرین مهارت‌های جدید، تکالیفی را به شما محول کند. به عنوان مثال، ممکن است از شما بخواهد یک دفترچه خاطرات تهیه کنید تا تمایلات، واکنش‌ها و رفتارهای خود را در آن بنویسید.

۶. کاربرگ‌های DBT

به جای کتاب کار، درمانگر ممکن است کاربرگ یا جزوه در اختیار شما قرار دهد. در این کاربرگ‌ها، استراتژی‌های مهارت‌آموزی به صورت گام‌به‌گام توضیح داده می‌شوند تا به خاطر سپردن نحوه اجرای آن‌ها آسان‌تر شود. به عنوان مثال، ممکن است کاربرگ‌هایی درباره روش‌های آرام‌سازی سریع دریافت کنید.

چه مدت به رفتار درمانی دیالکتیکی نیاز دارم؟

رفتار درمانی به روش دیالکتیکی (DBT) حداقل ۶ ماه تا یک سال طول می‌کشد. با این حال، شرایط افراد مختلف با هم متفاوت است و نباید انتظار داشته باشید که پس از یک سال DBT کاملا از شر علائم آزاردهنده خلاص شوید یا دیگر رفتارهای مشکل‌ساز نداشته باشید.

بسیاری از روانشناسان معتقدند که درمان بعضی از بیماری‌های روانی به‌ویژه اختلال شخصیت مرزی می‌تواند چند سال طول بکشد. سعی کنید از طولانی بودن جلسات درمان ناامید نشوید. نکته مهم این است که هر پیشرفتی حتی اندک می‌تواند تفاوت قابل‌توجهی در کیفیت زندگی شما ایجاد کند.

اثربخشی رفتار درمانی دیالکتیکی

روش DBT در درمان بیماری‌ها یا مشکلاتی که تصور می‌شود ناشی از تلاش ناسالم برای کنترل احساسات شدید و منفی هستند، موثر است. DBT به شما یاد می‌دهد چگونه خودتان را همان‌طور که هستید بپذیرید، برای درمان استرس فکری و تنظیم بهتر احساسات اقدام کنید و روابط بین فردی را بهبود بخشید.

علاوه بر این، در تحقیقات مختلف مشاهده شده که DBT می‌تواند نقش موثری در مدیریت هیجان، کاهش رفتارهای آسیب‌زا و پیشگیری از خودکشی داشته باشد. این شیوه درمانی بر بهبود عملکرد اجتماعی بیماران مبتلا به اختلال شخصیت مرزی تاثیر می‌گذارد و حتی به درمان سایر اختلالات از جمله اختلالات خوردن کمک می‌کند.

مزایای رفتار درمانی دیالکتیکی

روش DBT در بهبود بسیاری از مشکلات سلامت روان نقش کلیدی ایفا می‌کند. این شیوه درمانی به‌ویژه در افراد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی به نتایج زیر منجر می‌شود:

• یادگیری تکنیک‌های کنترل خشم و کاهش خود آزاری
• کاهش روزهای بستری در بیمارستان
• کاهش سوءمصرف مواد مخدر و الکل
• بهبود علائم افسردگی
• آسان‌تر شدن ایجاد و حفظ رابطه با دیگران

DBT helps you learn to manage your behaviour and emotions. It teaches you new skills to cope with day-to-day life and to replace harmful coping behaviours with healthier ones.

DBT  به شما کمک می‌کند نحوه مدیریت رفتار و احساسات خود را یاد بگیرید. این روش به شما مهارت‌های جدید برای کنار آمدن با زندگی روزمره و جایگزینی رفتارهای مقابله‌ای مضر با رفتارهای سالم‌تر را می‌آموزد.

healthdirect

معایب کارگاه رفتار درمانی دیالکتیکی

روش DBT معایب و محدودیت‌هایی نیز دارد که باید از آن‌ها آگاه باشید. برای مثال:

• نیازمند تعهد قابل‌توجهی برای حضور در جلسات درمان و انجام تکالیف است.
• همه افراد آمادگی یا توانایی انجام منظم تکالیف را ندارند.
• افراد با ذهنیت معنوی قوی ممکن است از سبک منطقی و آکادمیک DBT استقبال نکنند.
• بسیاری از تحقیقات انجام‌شده در مورد DBT دارای حجم نمونه کوچک یا فاقد پیگیری‌های بلندمدت بوده‌اند. درنتیجه، دقیقا مشخص نیست که این روش برای چه افرادی مفید است و اثرات آن تا چه مدت دوام دارد.

چه کسانی بیشترین بهره را از DBT می‌برند؟

در موارد زیر به احتمال زیاد DBT برای شما مفید است:

• متعهد به ایجاد تغییرات مثبت هستید.
• آماده‌اید کاملا به درمان متعهد شده و تکالیف خود را انجام دهید.
• قادرید بیشتر بر حال و آینده خود تمرکز کنید، نه گذشته‌.
• احساس می‌کنید می‌توانید در بعضی جلسات درمان به صورت گروهی شرکت کنید.

روش DBT به چه افرادی توصیه نمی‌شود؟

این روش برای کودکان خردسال طراحی نشده است. اگر فکر می‌کنید فرزندتان به درمان نیاز دارد، با متخصص سلامت روان صحبت کنید. او می‌تواند شیوه درمانی دیگری را با توجه به سن کودک پیشنهاد دهد.

درمان‌ جایگزین چیست؟

راه‌کارهای مختلفی برای مشکلات سلامت روان وجود دارد که هر کدام برای گروه خاصی از افراد مناسب است. این راه‌کارها عبارت‌اند از:

• درمان شناختی رفتاری که شامل اصلاح باورها و افکار منفی برای تاثیر مثبت بر احساسات و رفتارها است.
• خانواده‌درمانی و زوج‌درمانی که شامل شرکت در جلسات درمانی با اعضای خانواده یا همسر برای حل مسائل بین فردی و رابطه‌ای است.
• درمان‌ انسان‌گرا که افراد را تشویق می‌کند دید بهتری نسبت به خود داشته باشند و خودآگاهی را بهبود بخشند.
• روان‌درمانی بین فردی (IPT) که نوعی روان‌درمانی کوتاه‌مدت برای حل مشکلات بین فردی و درنتیجه کمک به بهبودی مشکلات سلامت روان است.
• واقعیت درمانی که بر مسئولیت‌پذیری و انتخاب آگاهانه تاکید دارد
• روان‌درمانی پویشی که بر فرآیندهای ناخودآگاه تمرکز دارد تا خودآگاهی فرد را افزایش دهد و مشخص کند چگونه مسائل گذشته بر رفتار فعلی تاثیر می‌گذارند.
• دارو درمانی که معمولا آخرین گزینه انتخابی است و می‌تواند شامل تجویز قرص ضد استرس، ضد افسردگی و… باشد.

کلام پایانی

رفتار درمانی دیالکتیکی یک روش موثر برای کمک به افرادی است که احساسات بسیار شدید و منفی را تجربه می‌کنند. این رویکرد درمانی به شما کمک می‌کند خودتان را همان‌طور که هستید بپذیرید و هم‌زمان برای تغییر تلاش کنید. پیدا کردن درمانگر باتجربه در حوزه DBT ممکن است دشوار و زمان‌بر باشد. اگر در این زمینه به کمک نیاز دارید، پیشنهاد می‌کنیم به سایت درمانکده سر بزنید. در درمانکده می‌توانید نظرات سایر کاربران را در مورد متخصصان مختلف بخوانید و از بهترین درمانگر برای ویزیت حضوری یا مشاوره آنلاین وقت بگیرید.

سوالات متداول

منابع: my.clevelandclinic | medicalnewstoday | webmd