سندروم خستگی مزمن چیست؟ علت و ۹ علائم رایج

سندروم خستگی مزمن یا انسفالومیلیت میالژیک،  یک بیماری مزمن ناتوان‌کننده است. افراد مبتلا به این بیماری دچار خستگی مفرطی می‌شوند که با استراحت برطرف نمی‌شود و معمولا مشکلاتی در خواب و حافظه یا تمرکز دارند. علامت شاخص این بیماری، وخامت علائم پس از فعالیت فیزیکی است که می‌تواند بلافاصله یا چند ساعت تا چند روز بعد از یک فعالیت جسمی یا ذهنی جزئی شروع شود.

علت این بیماری ناشناخته است واغلب پس از یک عفونت شروع می‌شود و می‌تواند در خانواده‌ها ارثی باشد و با تغییراتی در سیستم عصبی و ایمنی و همچنین در تولید انرژی مرتبط است. در این مقاله از مجله سلامت درمانکده می‌توانید با علائم و دلایل ابتلا به سندروم خستگی مزمن آن آشنا شوید.

سندرم خستگی مزمن چیست؟

سندروم خستگی مزمن به انگلیسی Chronic fatigue syndrome (CFS) که با نام انسفالومیلیت میالژیک (ME) نیز شناخته می‌شود، یک اختلال پیچیده و ناتوان‌کننده است که با خستگی مفرط همراه می‌شود. این وضعیت با استراحت بهبود پیدا نمی‌کند و با یک بیماری زمینه‌ای قابل توضیح نیست. سندروم خستگی مزمن اغلب با ترکیبی از علائم همراه است که زندگی روزمره را برای فرد سخت و طاقت‌فرسا می‌کند.

شدت اختلالات شناختی در سندروم خستگی مزمن معمولا نوسان دارد و با خستگی جسمی، کمبود خواب یا استرس تشدید می‌شود؛ به طوری که بیمار در یک روز ممکن است توانایی انجام محاسبات ساده را داشته باشد و روز دیگر در به خاطر آوردن نام اعضای خانواده خود دچار مشکل شود. این بیماری بسیار شایع‌تر از چیزی است که تصور می‌شود و بین ۰.۴ تا ۱ درصد از جمعیت را تحت تاثیر قرار می‌دهد.

علائم سندروم خستگی مزمن

علائم سندروم خستگی مزمن، فقط به احساس خستگی خلاصه نمی‌شود و شامل طیف وسیعی از علائم است که ممکن است از فردی به فرد دیگر متفاوت باشد. یکی از نخستین نشانه‌های سندروم خستگی مزمن در دانش‌آموزان، افت ناگهانی و عدم تمرکز دانش آموزان و کاهش عملکرد تحصیلی است. این افراد اغلب از اینکه نمی‌توانند مانند قبل درس بخوانند یا سر کلاس هوشیار بمانند، ناامید می‌شوند. از مهم‌ترین علائم این بیماری می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

۱- احساس خستگی مفرط و کاهش شدید توانایی انجام فعالیت‌ها

افراد مبتلا به این عارضه،  تا حد زیادی توانایی خود را برای انجام فعالیت‌هایی که قبل از بیماری به راحتی انجام می‌دادند، از دست می‌دهند. خستگی در این بیماری بسیار شدید و طاقت‌فرسا بوده و با استراحت یا خواب بهبود پیدا نمی‌کند. این وضعیت حداقل ۶ ماه ادامه دارد و به دلیل فعالیت به خصوص دشواری ایجاد نمی‌شود. بیشتر افراد مبتلا به این بیماری، خستگی خود را طاقت‌فرسا و نوعی متفاوت از هر خستگی‌ای که پیش از این تجربه کرده‌اند توصیف می‌کنند.

بسیاری از افراد مبتلا به سندروم خستگی مزمن در ابتدا تصور می‌کنند که مشکل آن‌ها ناشی از فرسودگی شغلی یا استرس کاری است، در حالی که این دو وضعیت از نظر علت و شدت تفاوت اساسی دارند.

۲- بی‌تحملی پس از فعالیت (PEM)

بی‌تحملی پس از فعالیت، مهم‌ترین و بارزترین علامت سندروم خستگی مزمن محسوب می‌شود. اکثر این افراد بعد از هر نوع فعالیت فیزیکی، ذهنی، اجتماعی یا عاطفی، احساس خستگی و بی‌تحملی را تجربه می‌کنند. این وضعیت می‌تواند چند ساعت تا چند روز پس از انجام فعالیت ظاهر شود. این بحران ممکن است هر یک از علائم بیماری مانند مشکلات شناختی، اختلال خواب، گلودرد، سردرد، سرگیجه یا خستگی مفرط را تشدید کند.

اگرچه برخی از علائم افسردگی مانند خستگی و اختلال خواب با سندروم خستگی مزمن همپوشانی دارند، اما وجود بی‌تحملی پس از فعالیت معمولا این دو را از هم متمایز می‌کند.

۳- اختلالات خواب

مشکلات خواب یکی از سه نشانه اصلی مورد نیاز برای تشخیص علائم سندروم  خستگی مزمن است. افراد مبتلا ممکن است حتی پس از یک خواب کامل شبانه، احساس بهبودی یا کاهش خستگی نکنند. بسیاری از بیماران در به خواب رفتن یا ماندن در خواب نیز مشکل دارند و ممکن است در طول شب چندین بار از خواب بیدار شوند. برخی دیگر نیز ممکن است هنگام بیدار شدن احساس سفتی عضلات، خستگی یا علائمی شبیه آنفلوآنزا داشته باشند.

۴- اختلالات شناختی (مه مغزی)

اختلالات شناختی که اغلب با عبارت مه مغزی توصیف می‌شود، یکی دیگر از علائم سندورم خستگی مزمن است. افراد مبتلا معمولا در تفکر سریع، به خاطر سپردن مطالب، توجه به جزئیات و تمرکز دچار مشکل می‌شوند. احساسی که آن‌ها توصیف می‌کنند، شبیه گرفتگی در مه و ناتوانی در تفکر واضح است. مطالعات علمی نشان داده‌اند که این عارضه موجب نقص در سرعت و کارایی پردازش اطلاعات، توجه، تمرکز و حافظه می‌شود.

از رایج‌ترین مشکلات این افراد می‌توان به‌ دشواری در به یاد آوردن کلمات، نام‌ها یا اعداد، مشکل در تمرکز همزمان روی چند موضوع، کندی در صحبت کردن یا واکنش نشان دادن و فراموشی وقایع اخیر اشاره کرد.

۵- عدم تحمل وضعیت عمودی (ارتواستاتیک)

یک علامت دیگر که اکثر افراد مبتلا به سندروم خستگی مزمن تجربه می‌کنند، عدم تحمل وضعیت عمودی است. افراد مبتلا به این عارضه معمولا هنگام ایستادن یا نشستن به حالت عمود بدتر می‌شود. عدم تحمل ارتواستاتیک به معنای ناتوانی بدن در حفظ فشار خون کافی هنگام ایستادن است که می‌تواند منجر به احساس سبکی سر، سرگیجه، ضعف یا حتی غش کردن شود.

همچنین ممکن است تغییرات بینایی مانند تاری دید یا دیدن لکه‌های نورانی نیز رخ دهد. در واقع، حدود ۹۰ درصد از بیماران مبتلا به سندروم خستگی مزمن در هنگام ایستادن دچار کاهش جریان خون مغزی می‌شوند.

۶- درد عضلات و مفاصل

درد یکی از شایع‌ترین و ناتوان‌کننده‌ترین علائم همراه این عارضه است. این درد معمولا ناشی از آسیب یا التهاب مستقیم بافت‌ها نیست و تصویربرداری یا آزمایش‌ها معمولا یافته غیرطبیعی نشان نمی‌دهند. مطالعات نشان داده‌اند که درد عضلانی و مفصلی بدون تورم یا قرمزی مفاصل از انواع بسیار رایج این درد هستند. در بسیاری از موارد، درد ممکن است یک روز در زانو و روز دیگر در شانه حس شود و شدت آن نیز در طول زمان متغیر است. این دردها معمولا پس از فعالیت تشدید می‌شوند.

۷- گلودرد و بزرگ شدن غدد لنفاوی حساس

برخی از افراد مبتلا به سندروم خستگی مزمن علائمی شبیه به آنفلوآنزا یا یک عفونت ویروسی خفیف را تجربه می‌کنند. از مهم‌ترین این علائم می‌توان به گلودرد مکرر و بزرگ شدن غدد لنفاوی حساس به ویژه در ناحیه گردن یا زیر بغل اشاره کرد. بر اساس برخی مطالعات، گلودرد در حدود ۴۲ درصد از بیماران مبتلا به این عارضه گزارش شده است.

در سندروم خستگی مزمن، سیستم ایمنی اغلب دچار اختلال عملکرد می‌شود، بنابراین تقویت سیستم ایمنی بدن بدون آگاهی از وضعیت دقیق ایمنی هر بیمار، گاهی می‌تواند باعث تشدید علائم خودایمنی شود.

۸- سردرد

سردردهای جدید یا تشدید سردردهای قبلی در میان بیماران مبتلا به این عارضه بسیار شایع است. این سردردها انواع مختلفی دارند؛ ممکن است میگرنی باشند یا به صورت سردردهای تنشی و کسل‌کننده ظاهر شوند. نکته کلیدی این است که این سردردها معمولا پس از استرس، پس از فعالیت جسمی یا ذهنی یا پس از ایستادن طولانی مدت تشدید می‌شوند. برخی بیماران نیز سردردهایی شبیه به حالت آنفلوآنزایی مداوم را توصیف می‌کنند که همراه با خستگی مفرط و مه مغزی بروز می‌کند.

۹- حساسیت به نور، صدا یا لمس (حساسیت حسی)

بررسی‌ها نشان می‌دهد که این افراد در مواجه شدن با نورهای روشن، صداهای بلند یا حتی لمس نیز دچارمشکل می‌شوند. بسیاری از بیماران، حساسیت به نور، صدا، بوها و مواد شیمیایی را گزارش می‌دهند و برخی برای کاهش این محرک‌ها مجبور به استفاده از گوشی‌های محافظ و ماسک چشم هستند. این حساسیت ممکن است به قدری شدید باشد که بیمار را مجبور کند در اتاقی تاریک و ساکت بماند.

علت سندروم خستگی مزمن

علت سندروم خستگی مزمن هنوز ناشناخته است و معمولا ترکیبی از عوامل در بروز آن نقش دارند. بسیاری از بیماران مبتلا به شایع ترین بیماری های مغز و اعصاب مانند میگرن و مالتیپل اسکلروزیس، علائمی مشابه با سندروم خستگی مزمن از جمله خستگی مفرط و مه مغزی را تجربه می‌کنند. از مهم‌ترین دلایل ابتلا به این بیماری می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• ژنتیک: به نظر می‌رسد که این بیماری در برخی خانواده‌ها ارثی است. اگر خانواده فردی مبتلا به این سندروم باشند، احتمال ابتلا به این بیماری افزایش پیدا می‌کند.
• عفونت‌ها: برخی افراد پس از بهبودی از یک عفونت ویروسی یا باکتریایی، علائم این بیماری را تجربه می‌کنند.
• ترومای جسمی یا عاطفی: برخی افراد ممکن است اندکی پیش از شروع علائمشان، دچار آسیب، جراحی یا استرس عاطفی قابل توجه شده باشند.
• مشکلات مربوط به مصرف انرژی: بدن برخی افراد مبتلا به این عارضه در تبدیل چربی‌ها و قندها به انرژی، مشکل دارد.
• عدم تعادل هورمونی: عدم تعادل‌های مربوط به هیپوتالاموس، غده هیپوفیز یا غدد فوق کلیوی ممکن است در بروز این مشکل نقش داشته باشند.

شایع‌ترین علت سندروم خستگی مفرط مزمن

هنوز علت دقیق و مشخصی برای سندروم خستگی مزمن کشف نشده است، با این حال فرضیه‌های متعددی در رابطه با این بیماری وجود دارند. بر اساس این نظریه‌ها، ترکیبی از عوامل ممکن است در بروز این اختلال نقش داشته باشند که مهم‌ترین آن‌ها، ابتلا به عفونت‌ها و برخی محرک‌های بیماری‌زا هستند در این میان، عفونت‌های ویروسی به ویژه تب غده‌دار به عنوان یکی از شایع‌ترین دلایل زمینه‌ساز شناخته می‌شوند.

تکنیک‌های موثر مدیریت استرس مانند تنفس عمیق، مدیتیشن، یوگای ملایم و ذهن‌آگاهی می‌توانند به کاهش دفعات و شدت شعله‌ور شدن علائم در بیماران مبتلا به این بیماری کمک کند.

بیماری هایی که منجر به خستگی مزمن در فرد می شوند؟

از آنجا که درمان سندروم خستگی مزمن معمولا بر مدیریت علائم متمرکز است، آگاهی از نشانه‌های اولیه و عوامل خطرزا برای تشخیص زودهنگام اهمیت حیاتی دارد. سندروم خستگی مزمن یک وضعیت چندبعدی و پیچیده است که می‌تواند ناشی از طیف گسترده‌ای از بیماری‌های زمینه‌ای باشد. در ادامه به بیماری‌ها و شرایط موثر در ایجاد خستگی مزمن اشاره کرده‌ایم:

• کم‌خونی
• اختلالات تیروئید
• دیابت
• بیماری‌های خودایمنی و روماتولوژیک
• اختلالات خواب
• بیماری‌های مزمن کلیوی و کبد
• نارسایی قلبی و بیماری‌های ریوی
• بیماری‌های بدخیم
• عفونت‌های مزمن و پسا-ویروس
• بیماری سلیاک
• کمبود ویتامین‌ها و مواد معدنی
• اختلالات روانپزشکی مثل اضطراب و افسردگی
• عوارض جانبی داروها

اگر به بیماری‌هایی مثل افسردگی و اضطراب مبتلا هستید و دائما احساس خستگی می‌کنید، بهتر است در اولین فرصت از یک روانشناس برای درمان کمک بگیرید.

چه کسانی بیشتر در معرض سندروم خستگی مزمن قرار دارند؟

علت دقیق سندروم خستگی مزمن هنوز ناشناخته است، اما برخی افراد بیشتر از سایرین در معرض این بیماری قرار دارند. مطالعات نشان می‌دهند که تاثیر تغذیه در سلامت روان فراتر از تامین انرژی اولیه است؛ رژیم‌های غذایی سرشار از آنتی‌اکسیدان‌ها و مواد ضدالتهاب می‌توانند به کاهش التهاب سیستمیک و بهبود خلق و خو در بیماران مزمن کمک کنند. برخی از عوامل موثر بر بروز این بیماری عبارت‌اند از:

• سن: این بیماری می‌تواند در هر سنی رخ دهد، اما بیشتر در بزرگسالان جوان تا میانسال تاثیر می‌گذارد.
• جنسیت: زنان بسیار بیشتر از مردان به این بیماری مبتلا می‌شوند.
• بیماری‌های زمینه‌ای: افرادی که سابقه بیماری‌های پیچیده مانند فیبرومیالژیا را دارند، ممکن است بیشتر در معرض ابتلا به این عارضه باشند.

Women are diagnosed with ME/CFS about 1.5 to four times more often than men. The prevalence in children and adolescents is slightly lower than in adults, and children have it less than adolescents. The incidence rate (the onset of ME/CFS) has two peaks, one at 10–19 and another at 30–39 years, and the prevalence is highest in middle age.
زنان ۱.۵ تا ۴ برابر بیشتر از مردان به سندروم خستگی مزمن مبتلا می‌شوند. شیوع این بیماری در کودکان و نوجوانان اندکی کمتر از بزرگسالان است و میزان ابتلا در کودکان کمتر از نوجوانان است. نرخ شروع این بیماری یکی در سنین ۱۰-۱۹ سال و دیگری در سنین ۳۰-۳۹ سال  بیشتر است و در میانسالی بالاترین شیوع را دارد.

به نقل از وب‌سایت wikipedia

آیا علائم خستگی مزمن با سن و جنسیت در ارتباط است؟

علائم و شیوع سندروم خستگی مزمن ارتباط معناداری با سن و جنسیت دارد و این ارتباط در منابع معتبر پزشکی به تایید رسیده است. این بیماری بیشتر در سنین نوجوانی و همچنین در سنین میانسالی بروز پیدا می‌کند. این موضوع نشان‌دهنده حساسیت خاص این دوران است. آمارهای جهانی نشان می‌دهد که زنان به طور قابل توجهی بیشتر از مردان در معرض ابتلا به این بیماری قرار دارند. در جدول زیر به میزان شیوع این بیماری در سنین مختلف اشاره شده است:

پشت پرده علت بروز خستگی مزمن؛ عفونت، ژنتیک یا هر دو؟

شواهد نشان می‌دهند که بروز سندروم خستگی مزمن یک عامل واحد نیست، بلکه تعاملی پیچیده میان استعداد ژنتیکی، محرک‌های عفونی و اختلال در سیستم ایمنی و تولید انرژی سلولی است. به طور کلی ممکن است فرد ابتدا یک استعداد ژنتیکی داشته باشد سپس، یک محرک محیطی مثل یک عفونت ویروسی یا باکتریایی، این سیستم را فعال کند.

در نتیجه، خستگی مفرط و علائم دیگر سال‌ها باقی می‌مانند، حتی اگر خود عفونت اولیه از بین رفته باشد. به عبارت ساده، عفونت عامل محرک این بیماری و ژنتیک زمینه‌ساز بروز آن است، به همین دلیل است که دو نفر ممکن است به یک ویروس مبتلا شوند، اما فقط یکی از آن‌ها علائم سندروم خستگی مزمن را تجربه کند. مطالعات نشان می‌دهند که تاثیر تغذیه در سلامت روان فراتر از تامین انرژی اولیه است؛ رژیم‌های غذایی سرشار از آنتی‌اکسیدان‌ها و مواد ضدالتهاب می‌توانند به کاهش التهاب سیستمیک و بهبود خلق و خو در بیماران مزمن کمک کنند.

سخن نهایی

سندروم خستگی مزمن بسیار فراتر از یک احساس خستگی ساده است و معمولا با استراحت بیشتر بهبود پیدا نمی‌کند. این بیماری، یک اختلال ناتوان‌کننده و اغلب نادیده گرفته شده با ریشه‌های پیچیده در سیستم عصبی، ایمنی و متابولیسم انرژی بدن است که می‌تواند زندگی فرد مبتلا و اطرافیانش را دگرگون کند.

اگر خستگی بیش از حد را تجربه می‌کنید و دچار انزوا و اضطراب شده‌اید، می‌توانید از طریق درمانکده با یک روانشناس آنلاین مشورت کنید. درمانکده این امکان را برای شما فراهم کرده است که علاوه بر مشاوره آنلاین، در صورت نیاز از آن‌ها نوبت ویزیت حضوری بگیرید.

سوالات متداول

منابع: cdc | pmc | nhs