سکته مغزی زمانی رخ میدهد که خونرسانی به مغز کاهش یابد یا قطع شود. این عارضه علاوه بر آسیب اولیه به مغز، میتواند پیامدهای مختلفی برای فرد به همراه داشته باشد که گاهی تا مدتها ادامه پیدا میکنند. نوع عوارض بعد از سکته مغزی خفیف یا شدید به عواملی مانند محل و وسعت آسیب مغزی و وضعیت عمومی فرد بستگی دارد. برخی عوارض ممکن است با گذشت زمان و توانبخشی بهبود پیدا کنند، در حالی که بعضی دیگر میتوانند طولانیمدت باقی بمانند. آشنایی با عوارض بعد از سکته مغزی به بیمار و خانواده او کمک میکند تا تغییرات پس از این عارضه را بهتر بشناسند و برای مدیریت و بهبود آنها، اقدامات مناسبی در نظر بگیرند. در این مقاله از مجله سلامت درمانکده همراه ما باشید تا شما را مهمترین عوارض بعد از سکته مغزی آشنا کنیم.
بعد از سکته مغزی چه اتفاقی می افتد؟
مغز از بخشهای مختلفی تشکیل شده است که هر یک در کنترل عملکردهای متفاوت بدن نقش دارند؛ به همین دلیل آسیب به یک ناحیه میتواند روی تواناییهای مختلف فرد همچون حرکت، تعادل، گفتار، حافظه، بینایی یا کنترل احساسات اثر بگذارد. بنابراین باید گفت نوع و شدت عوارض بعد از سکته مغزی در سالمندان و جوانان یکسان نیست.
نگران عوارض بعد از سکته مغزی هستی؟
همین حالا از متخصص راهنمایی بگیرمعمولا بیماران سکته مغزی در روزها و هفتههای اول دچار تغییرات ناگهانی در تواناییهای جسمی و ذهنی میشوند. برخی افراد، ضعف یا فلج شدن در یک سمت بدن را تجربه میکنند و تغییراتی در حافظه یا بینایی آنها ایجاد میشود و بعضی دیگر علاوه بر مشکلات جسمی و شناختی، دچار اختلال در گفتار و بلع میشوند. با این حال، همه بیماران مسیر یکسانی را طی نمیکنند. برخی افراد سرعت بهبودی بیشتری دارند؛ اما بعضی دیگر ممکن است با عوارض طولانیمدت بعد از سکته مغزی خفیف یا شدید مواجه شوند.
شدت عوارض معمولا به عوامل مختلفی بستگی دارد که در جدول زیر آنها را بررسی میکنیم:
| عامل موثر | تاثیر بر شدت عوارض بعد از سکته مغزی |
|---|---|
| محل آسیب در مغز | هر بخش از مغز وظیفه متفاوتی دارد؛ بنابراین آسیب به نواحی مرتبط با حرکت، زبان، حافظه یا بینایی میتواند عوارض مختلفی ایجاد کند. |
| وسعت آسیب مغزی | هرچقدر ناحیه آسیبدیده در مغز بزرگتر باشد، احتمال بروز عوارض شدیدتر و گستردهتر بیشتر میشود. |
| نوع سکته مغزی | برخی عوارض سکته مغزی ایسکمیک و هموراژیک متفاوت هستند. سکته خونریزیدهنده معمولا آسیب شدیدتر وارد میکند و عوارض پیچیدهتری دارد. |
| شدت سکته در زمان وقوع | سکتههای مغزی شدیدتر که باعث کاهش سطح هوشیاری، ضعف گسترده یا آسیب وسیع مغزی میشوند، معمولا عوارض بیشتری به همراه دارند. |
| سرعت دریافت درمان | دریافت سریع درمان با شروع علائم قبل از سکته مغزی، میتواند میزان آسیب مغزی را کاهش دهد. هرچه زمان بیشتری از شروع علائم بگذرد، احتمال آسیب و ایجاد عوارض شدیدتر بیشتر میشود. |
| سن و وضعیت سلامت عمومی بیمار | سن بالای مریض و وجود بیماریهای زمینهای مانند فشار خون بالا، دیابت، بیماریهای قلبی یا مشکلات عروقی میتوانند بر روند بهبودی و شدت عوارض تاثیر بگذارند. |
جالب است بدانید، برخی افراد علائم سکته مغزی خاموش را تجربه میکنند. این نوع سکته مغزی بدون بروز علائم واضح ایجاد میشود و در ابتدا قابل تشخیص نیست؛ اما در طول زمان ممکن است مشکلاتی ایجاد کند.
عوارض بعد از سکته مغزی چیست؟

انسداد یکی از عروق مغزی یا پارگی و خونریزی آن به درون مغز، میتواند علت سکته مغزی باشد. این عارضه باعث مرگ سلولهای عصبی در ناحیه آسیبدیده مغز میشود و با عوارض متعددی همراه است. شناخت علائم سکته مغزی و اقدام فوری برای درمان سکته مغزی، نقش مهمی در پیشگیری از بروز عوارض بعد از سکته مغزی خفیف و حتی شدید دارند. در ادامه به مهمترین عوارض اشاره میکنیم:
۱- عوارض حرکتی بعد از سکته مغزی
مشکلات حرکتی یکی از شایعترین عوارض بعد از سکته مغزی خفیف و شدید است. به گفته بهترین دکتر مغز و اعصاب تهران این عارضه که میتواند خود را به شکل ضعف دست و پا بعد از سکته مغزی یا بیحسی و فلج شدن قابل توجه اندامهای در یک طرف بدن نشان دهد، زمانی ایجاد میشود که بخشهایی از مغز که مسئول کنترل حرکت، قدرت عضلانی، هنماهنگی و تعادل هستند، دچار آسیب شوند.
بعد از سکته مغزی، درگیر بیحسی شدید یک طرف بدن شدی؟
همین امروز برای درمان اقدام کنمشکل اصلی برخی بیماران، کاهش قدرت عضلات است و بعضی دیگر به دلیل از دست دادن تعادل با مشکل راه رفتن بعد از سکته مغزی مواجه میشوند. به طور کلی، میتوان مهمترین عوارض حرکتی بعد از سکته مغزی خفیف و شدید را شامل موارد زیر دانست:
- ضعف، بیحسی یا فلج شدن یک طرف بدن: ممکن است فرد در یک طرف صورت، دست یا پا دچار ضعف شدید و بیحسی شود؛ به طوری که یک طرف صورت دچار افتادگی میشود و فرد توانایی حرکتی خود را در اندامهای درگیر بیحسی از دست میدهد.
- اختلال در تعادل: فرد ممکن است هنگام ایستادن یا راه رفتن، احساس ناپایداری کند و به طور مکرر زمین بخورد.
- اختلال در هماهنگی حرکتی: معمولا انجام حرکات دقیق مانند گرفتن اشیاء، لباس پوشیدن یا استفاده از قاشق برایش دشوار میشود.
- سفتی عضلات: عضلات برخی اندامها بعد از سکته بیش از حد سفت میشوند و حرکت طبیعی مفصل را محدود میکنند.
- مشکل در راه رفتن: برخی بیماران برای راه رفتن، بالا رفتن از پله یا انتقال از تخت به صندلی، نیاز به کمک دارند.
۲- عوارض جسمی پس از سکته مغزی
عوارض جسمی بعد از سکته مغزی خفیف یا شدید فقط به ضعف عضلات محدود نمیشود و ممکن است عملکردهای مختلف بدن را تحت تاثیر قرار دهد. بعضی از این مشکلات، مستقیما به آسیب مغزی مربوط هستند و برخی دیگر ممکن است به دلیل کاهش تحرک، اختلال بلع، تغییر در حس بدن یا طولانی شدن دوره بستری ایجاد شوند. از مهمترین عوارض جسمی پس از سکته مغزی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- اختلال بلع: فرد ممکن است در بلع غذا یا مایعات مشکل داشته باشد و هنگام غذا خوردن و نوشیدن دچار سرفه یا حتی خفگی شود. اختلال بلع در هفتههای ابتدایی بعد از سکته مغزی شایع است و در صورت وجود آن، باید فرد به طور مرتب از لحاظ ورود غذا یا مایعات به راههای هوایی مورد بررسی قرار بگیرد.
- بیحسی و تغییر حس در بدن: ممکن است فرد در یک سمت بدن احساس لمس، فشار، گرما یا سرما را متفاوتتر از قبل تجربه کند. در صورت تجربه این علائم، حتما با دکتر انلاین مغز اعصاب مشورت کنید.
- مشکلات مثانه و روده: بیاختیاری، احتباس ادرار یا یبوست از مشکلاتی هستند که ممکن است در دوره نقاهت بیمار سکته مغزی دیده شوند.
- تشنج: در برخی بیماران، تشنج میتواند بهویژه با توجه به محل و نوع آسیب مغزی یکی از عوارض بعد از سکته مغزی بهشمار بیاید.
اگر کنجکاوید بدانید استفراغ بعد از سکته مغزی نشانه چیست، میتوانید مقاله مرتبط با آن را در درمانکده مطالعه کنید.
۳- عوارض گفتاری و زبانی بعد از سکته مغزی
اختلالات گفتاری و زبانی از عوارض مهم سکته مغزی هستند و زمانی رخ میدهند که نواحی مغزی مرتبط با زبان یا کنترل عضلات مورد نیاز برای صحبت کردن، آسیب ببینند. نکته مهم این است که مشکل در صحبت کردن لزوما به معنی کاهش هوش فرد نیست. برای مثال، فرد مبتلا به آفازی دقیقا میداند چه میخواهد بگوید؛ اما توانایی پیدا کردن کلمات مناسب و درست ادا کردن آنها را ندارد. نوع اختلال ارتباطی بعد از سکته مغزی به محل آسیب مغزی و عملکرد ناحیه درگیر بستگی دارد. مهمترین عوارض گفتاری شامل موارد زیر هستند:
- آفازی: نوعی اختلال در توانایی صحبت کردن یا درک گفتار دیگران است.
- دیزارتری: فرد میداند چه میخواهد بگوید؛ اما به دلیل اختلال در کنترل عضلات صورت، زبان و دهان ممکن است گفتارش نامفهوم یا بریده بریده باشد.
- مشکل در خواندن و نوشتن: برخی بیماران علاوه بر گفتار، در خواندن یا نوشتن دچار مشکل میشوند.
۴- عوارض بینایی بعد از سکته مغزی
این عارضه به دلیل آسیب به بخشهایی از مغز که اطلاعات بینایی را دریافت و پردازش میکنند، ایجاد میشود. البته این مشکل به معنی از دست دادن کامل بینایی نیست؛ بلکه ممکن است فرد بخشی از میدان دید خود را از دست دهد یا در پردازش و تفسیر تصاویر مشکل پیدا کند. مشکلات بینایی پس از سکته مغزی، نسبتا شایع هستند و میتوانند انجام فعالیتهایی مانند مطالعه، راه رفتن و تشخیص اشیاء را دشوار کنند. از نمونه عوارض بینایی بعد از سکته مغزی خفیف، میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- کاهش میدان دید
- تاری دید
- دوبینی
- اختلال در درک بصری
- نادیده گرفتن یک سمت محیط
۵- عوارض شناختی بعد از سکته مغزی

مشکلات شناختی زمانی رخ میدهد که آسیب مغزی ناشی از سکته بر عملکردهایی مانند حافظه، توجه، تمرکز، درک اطلاعات، قضاوت و حل مسئله یا برنامهریزی اثر بگذارد. اختلال شناختی بعد از سکته مغزی میتواند از خفیف تا شدید متغیر باشد. فرد مبتلا به این عارضه، گاهی از لحاظ جسمی میتواند راه برود؛ اما برای به خاطر سپردن دستورها، تمرکز روی یک کار یا انجام چند مرحله از یک فعالیت دچار مشکل میشود. مهمترین عوارض شناختی بعد از سکته مغزی خفیف یا شدید عبارتاند از:
- کاهش تمرکز
- کند شدن پردازش اطلاعات
- اختلال حافظه
- مشکل در حل مسئله و تصمیمگیری
- تغییر در رفتار و نحوه تعامل
- مشکل در سازماندهی و برنامهریزی
۶- عوارض روحی و عاطفی بعد از سکته مغزی
عوارض بعد از سکته مغزی خفیف فقط شامل ناتوانی جسمی و حرکتی نمیشود؛ بلکه ممکن است وضعیت روحی، خلقوخو و کنترل احساسات فرد را تحت تاثیر قرار دهد. این تغییرات ممکن است به دلیل آسیب مستقیم به بخشهایی از مغز ایجاد شود یا نتیجه مواجه شدن فرد با محدودیتهای جدید، کاهش استقلال و تغییر سبک زندگی باشد. معمولا علت گریه بیمار سکته مغزی به عوارض روحی ناشی از آسیب به بخشی از مغز مربوط است.
مهمترین عوارض روحی بعد از سکته مغزی خفیف عبارتاند از:
- افسردگی، میتواند شامل احساس غمگینی مداوم، بیانگیزگی، کاهش علاقه به فعالیتها و تغییرات خواب یا اشتها باشد.
- اضطراب: معمولا شامل نگرانی درباره وضعیت سلامت، احتمال سکته مجدد یا آینده است.
- تحریکپذیری و تغییرات خلقی: فرد ممکن است نسبت به گذشته زودتر عصبانی یا ناراحت شود.
- بیتفاوتی و بیانگیزگی: برخی بیماران تمایل کمتری برای شروع فعالیت یا مشارکت در امور روزمره نشان میدهند.
- گریه یا خنده غیر قابل کنترل: برخی افراد دچار عاطفه کاذب میشوند که با خنده یا گریه ناگهانی، نامتناسب با احساس واقعی فرد همراه است.
Preventing complications from your stroke is a key goal of your healthcare team. Some complications result from injury to the brain due to the stroke. Others occur because of a change in what you’re able to do — for example, being unable to move freely can lead to pressure ulcers, or “bedsores.”
به نقل از سایت: stroke
پیشگیری از بروز عوارض ناشی از سکته مغزی یکی از اهداف اصلی تیم درمانی شماست. برخی از عوارض در نتیجه آسیب مغزی ناشی از سکته ایجاد میشوند. برخی دیگر نیز به دلیل تغییر در تواناییهای فرد پس از سکته رخ میدهند؛ برای مثال، ناتوانی در حرکت آزادانه میتواند منجر به ایجاد زخمهای فشاری یا زخم بستر شود.
عوارض کوتاه مدت بعد از سکته مغزی
عوارض کوتاهمدت بعد از سکته مغزی به مشکلاتی گفته میشوند که معمولا در ساعات، روزها یا هفتههای ابتدایی بعد از وقوع سکته بروز پیدا میکنند. برخی از این عوارض ممکن است با مراقبتهای پزشکی، شروع به موقع بهترین دارو برای بیماران سکته مغزی و روشهای توانبخشی به تدریج کاهش پیدا کنند. با این حال، بعضی از عوارض کوتاهمدت میتوانند زمینهساز عوارض طولانیمدت شوند. از مهمترین عوارض کوتاهمدت بعد از سکته مغزی خفیف میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- ورم مغز بر اثر تجمع مایع یا افزایش فشار مغز
- عفونت دستگاه ادراری و مشکلات کنترل مثانه
- ذاتالریه ناشی از ورود مواد غذایی به ریه
- آفازی یا سایر اختلالات گفتاری
- تشنج
- سردرد
- افسردگی
- زخمهای فشاری یا زخم بستر
- کوتاهی عضلات اندامها (عضلات دست یا پا به دلیل کمتحرکی یا ناتوانی در حرکت کوتاه و منقبض میشوند.)
- سفتی و گرفتگی عضلات
- درد شانه (به دلیل آویزان ماندن دست و کشیده شدن مفصل شانه ایجاد میشود.)
- ترومبوز ورید عمقی ( در رگهای پا بر اثر کمتحرکی، لخته خون ایجاد میشود.)
عوارض بلند مدت بعد از سکته مغزی

برخی عوارض بعد از سکته مغزی ممکن است ماهها تا سالها ادامه داشته باشند. این عوارض معمولا زمانی باقی میمانند که آسیب ایجادشده در بخشهایی از مغز که مسئول کنترل عملکرد خاصی هستند، به درمان پاسخ مناسبی ندهند. برای مثال، آسیب مغز ناشی از سکته میتواند علت بیقراری بعد از سکته مغزی باشد. همچنین برخی بیماران سکته مغزی که دچار مشکلات روحی و عاطفی مانند افسردگی، اضطراب یا تغییرات خلقی میشوند، ممکن است بیقراری و آشفتگی را به عنوان عوارض بلندمدت بعد از سکته مغزی تجربه کنند.
البته باقی ماندن عوارض در همه بیماران یکسان نیست؛ اغلب بیماران پس از دوره توانبخشی بخش زیادی از تواناییهای خود را به دست میآورند؛ اما این احتمال هم وجود دارد که بعضی بیماران برای انجام فعالیتهای روزمره به حمایت و مراقبت طولانیمدت نیاز داشته باشند. در کنار برنامه توانبخشی تجویزشده، آشنایی با طریقه ماساژ بیماران سکته مغزی، که معمولا توسط خانواده یا پرستار انجام میشود، میتواند برای بیمار مفید باشد.
مهمترین عوارض بلند مدت بعد از سکته مغزی عبارتاند از:
- مشکل در راه رفتن و اختلال مداوم حرکتی
- درد مزمن و گرفتگی عضلات
- از دست دادن حافظه و اختلال شناختی
- مشکلات عاطفی و روانشناختی مانند افسردگی و اضطراب
- صرع و تشنج
- بیاختیاری ادرار و مدفوع
- کاهش استقلال فردی و عدم انجام فعالیتهای روزمره
- اختلال نعوظ در مردان
- اختلالات خواب
عوارض بعد از سکته مغزی خفیف
در سکته مغزی خفیف، میزان آسیب به بافت مغز معمولا محدودتر است و به همین دلیل پیامدهای ایجادشده شدت کمتری دارند. با این حال، خفیف بودن سکته مغزی به معنی بیاهمیت بودن آن نیست؛ زیرا حتی یک آسیب کوچک در بخشهای حساس مغز میتواند برخی عملکردهای بدن یا تواناییهای ذهنی را تحت تاثیر قرار دهد. از مهمترین عوارض احتمالی بعد از سکته مغزی خفیف میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- ضعف یا احساس سنگینی موقت در دست یا پا، بهویژه در یک سمت بدن
- اختلال خفیف در تعادل و هماهنگی بدن
- کاهش تمرکز، فراموشیهای جزئی یا احساس کندی ذهن
- مشکل در پیدا کردن کلمات و بیان منظور
- خستگی و کاهش انرژی
- تغییرات خلقی مانند اضطراب و حساسیت عاطفی بیشتر
عوارض بعد از سکته مغزی شدید
سکته مغزی شدید معمولا زمانی رخ میدهد که بخش بزرگتری از مغز آسیب دیده باشد یا ناحیهای از مغز که وظایف حیاتی را کنترل میکند، درگیر شود. در این شرایط، احتمال بروز محدودیتهای بیشتر در حرکت، ارتباط، تواناییهای شناختی و استقلال فرد افزایش مییابد و بیمار ممکن است به مراقبت و توانبخشی طولانیمدت نیاز پیدا کند.
مهمترین عوارض احتمالی بعد از سکته مغزی شدید عبارتاند از:
- فلج یا ضعف قابل توجه دست و پا در یک سمت بدن
- مشکل در راه رفتن، حفظ تعادل و انجام فعالیت روزمره
- اختلال شدید در حرف زدن، درک صحبت دیگران و برقراری ارتباط
- مشکلات قابل توجه در حافظه، تصمیمگیری و انجام امورات شخصی
- اختلال در بلع، نیاز به تغییر در شیوه تغذیه و مراقبت بیشتر از بیمار هنگام غذا خوردن
- تغییرات شدید روحی مانند افسردگی، اضطراب و تغییر در رفتار
- اختلال در بینایی مانند دوبینی یا تاری دید
عوارض سکته مغزی بعد از ترخیص چیست؟
وقتی بیمار سکته مغزی از بیمارستان مرخص میشود، به این معنی نیست که روند بهبودی پایان یافته است؛ زیرا بسیاری از بیماران پس از بازگشت به خانه همچنان با برخی از عوارض بعد از سکته مغزی خفیف یا شدید مواجه هستند که این عوارض میتوانند بر توانایی انجام فعالیتهای روزمره، استقلال فرد و کیفیت زندگی او تاثیر بگذارند.
یادگیری شیوه صحیح مراقبت از بیمار سکته مغزی در منزل، ادامه توانبخشی، مصرف منظم داروها و پیگیری پزشکی نقش مهمی در کاهش عوارض پس از ترخیص و بهبود کیفیت زندگی بیمار دارند. مهمترین عوارضی که بیمار سکته مغزی، ممکن است بعد از ترخیص از بیمارستان همچنان درگیر آن باشد، شامل موارد زیر هستند:
- ضعف حرکتی و مشکل در انجام فعالیت روزمره
- مشکل در صحبت کردن و برقراری ارتباط با دیگران
- اختلالات حافظه و کاهش تمرکز
- مشکلات بلع و تغذیه
- تغییرات روحی و عاطفی مانند افسردگی و اضطراب شدید
- خستگی شدید و کاهش انرژی جسمی
- اختلالات بینایی و مشکلات درک محیط
- کنترل نشدن عوامل خطر مانند بیماریهای زمینهای و افزایش خطر سکته مجدد
چگونه از عوارض بعد از سکته مغزی خفیف پیشگیری کنیم؟
همیشه نمیتوان از بروز عوارض بعد از سکته مغزی جلوگیری کرد؛ زیرا میزان آسیب ایجادشده در مغز نقش مهمی در پیامدهای بعد از سکته دارد. با این حال، برخی راهکارها میتوانند تا حدودی شدت عوارض حاد و اولیه را کاهش دهند و از بروز عوارض طولانیمدت جلوگیری کنند. موثرترین راهکارها عبارتاند از:
- شروع سریع و منظم برنامه توانبخشی
- رعایت رژیم غذایی سالم
- کنترل فشار خون
- ترک سیگار
- پیگیری منظم پزشکی
- فعالیت بدنی مناسب با توانایی فرد
- مراقبت از سلامت روان
- مدیریت بیماریهای زمینهای مانند دیابت، کلسترول بالا و مشکلات قلبی
- مصرف منظم داروهای تجویزی
- ایجاد محیطی امن در خانه برای جلوگیری از زمین خوردن و ایجاد آسیبهای جسمی
تغییر سبک زندگی و انتخاب مواد غذایی مناسب نقش مهمی در کاهش احتمال سکته مجدد و عوارض آن دارند. آگاهی از اینکه برای جلوگیری از سکته مغزی چه بخوریم، میتواند به بیماران در داشتن رژیم غذایی مناسبتر کمک کند.
کلام پایانی
سکته مغزی میتواند علاوه بر آسیب اولیه به مغز، عوارض مختلفی به همراه داشته باشد. این عوارض معمولا شامل مشکلات حرکتی، تغییرات شناختی، اختلالات بینایی، مشکلات گفتاری، اختلال در بلع، تغییرات روحی و عاطفی هستند. شدت و ماندگاری عوارض بعد از سکته مغزی در همه بیماران یکسان نیست و به عواملی مانند محل و وسعت آسیب مغزی، نوع سکته، شرایط جسمی بیمار، روند دریافت درمان و توانبخشی بستگی دارد.
اگر در مورد عوارض بعد از سکته مغزی خفیف سوالات بیشتری دارید، میتوانید به وبسایت درمانکده سر بزنید و از پزشک متخصص مغز و اعصاب مشورت بگیرید. همچنین درمانکده امکان مشاهده پروفایل پزشکان، بررسی تخصصها، آخرین نوبتهای خالی و خواندن نظرات بیماران قبلی را برای شما فراهم کرده است تا با آگاهی بیشتری برای رزرو نوبت جهت مراجعه حضوری یا مشاوره آنلاین تلفنی، متنی و تصویری اقدام کنید.
سوالات متداول
مدت زمان عوارض پس از سکته مغزی در افراد مختلف، متفاوت است و به عواملی مانند محل و وسعت آسیب مغزی، شدت سکته، سرعت دریافت درمان و نحوه توانبخشی بستگی دارد. برخی عوارض ممکن است در روزها یا هفتههای اول بهبود پیدا کند؛ اما بعضی عوارض دیگر میتوانند طولانیمدت باقی بمانند.
خیر. همه افراد پس از سکته مغزی دچار عوارض یکسانی نمیشوند. شدت و نوع عوارض به محل آسیب در مغز، نوع سکته مغزی، وضعیت سلامت عمومی بیمار و سرعت دریافت درمان بستگی دارد. برخی بیماران سکته مغزی دچار عوارض خفیف میشوند و بعضی دیگر مشکلات بیشتری را تجربه میکنند.
منابع: cooperhealth | stroke | who









